87از حجاج ايرانى از راه نجد مىرفتند كه در همسايگى منطقۀ حائل بود، اما به دليل باورهاى وهابيان و تسلط آنان در آنجا، از اوايل قرن سيزدهم و مشكلاتى كه پيش آمد، به تدريج استفاده از اين راه بسيار كاهش يافت.
مسير ياد شده، در طول قرون، گاه اندك تغييرى هم داشت، اما راه اصلى ميان كوفه و حجاز، راهى بود كه به نام درب زبيده شناخته مىشد. اين همان راهى است كه امام حسين (ع) از همان راه از مكه به عراق رفتند. مفصلترين پژوهش در بارۀ منازل ميان اين راه كتاب «درب زبيده، طريق الحج من الكوفة الى مكة المكرمة» اثر استاد سعد عبدالعزيز سعد الراشد (رياض، 1993) است.
در تمام اين منطقه، دولت عثمانى منهاى يك دوره كه به سركوبى وهابيان پرداخت، به دليل دشوارىهاى ناشى از محيط جغرافيايى اين منطقه، تسلطى بر آن نداشت و تنها با برخى از توافقات كلى اعمال نفوذ مىكرد. طبعاً دولت ايران براى حمايت از حجاج ايرانى كه هر ساله از اين راه رفت و آمد داشتند، رأسا وارد عمل شده و توافق نامههايى با حاكمان جبل امضا ميكرد. مهمترين اهرم فشار ايران تحريم اين راه بود. كافى بود ايران مانع رفتن حجاج خود شود و آنان را از راه شمال عراق به سمت سوريه و حلب و دمشق بفرستد، در آن صورت مشكلات زيادى براى مردم اين نواحى پديد ميآمد. البته تحريم اين راه هم مشكلات خود را داشت. اولاً اين تحريم نمىتوانست صرفا سياسى باشد بلكه نياز به حكم فقهى فقهاى نجف داشت. ثانياً فشار حجاج به حدى بود كه دولت نميتوانست بهطور كلى مانع رفتن آنان شود. در ادامه، در يكى از اسناد خواهيم ديد كه حجاج حاضر بودند همۀ مشكلات را به جان خريده و پنهانى، توافق با حملهدارها كرده و بدون هماهنگى دولت عازم حج شوند. از سوى ديگر، آمدن حجاج به عراق و رفتن به حج، منبع درآمدى براى علماى نجف هم بود. بنابراين، آنها همانطور كه از منافع آن استفاده ميكردند، اگر خطرى بر حجاج وارد ميآمد، در استفاده از اهرم تحريم ترديد به خود راه نميدادند.
از اين رو، شاهديم كه امر حج در اين دوره سه طرف يا حتى پنج طرف داشت. حجاج، دولت ايران، حاكم جبل، علماى نجف و دولت عثمانى كه از طريق كارپرداز خانۀ خود در بغداد، مداخله در اين امور مىكرد. اين مسأله هنوز با دقت مورد ارزيابى قرار نگرفته و از اسناد آن - كه بخشى در ايران و بخشى در عثمانى است - بهرهبردارى كافى نشده است. اسناد ايران به فارسى و اسناد عثمانى به تركى است كه لازم است مورد توجه و بررسى دقيق قرار گرفته و دست كم گزيدۀ آنها انتشار يابد تا بهتر