84
يك گزارش و سه سند در باره حجاج ايرانى در راه جبل
رسول جعفريان
شمال جزيرة العرب، حد فاصل غربىترين نقطه در خيبر و تيماء تا شرقىترين آنها حوالى احساء و قطيف، شامل دو دولت محلى مهم در قرن سيزدهم هجرى است. در بخش شرقى؛ يعنى منطقۀ نجد، دولت سعودى اول و در منطقۀ غربى آن تا نزديكى تيماء، منطقۀ جبل با دولت آل رشيد است. اين دو منطقه، حد فاصل عراق تا حجاز است و كسى كه بخواهد از عراق راهى حجاز شود، مىتواند از راه جبل يا راه نجد به منطقۀ حجاز برود. در منابع سفرنامهاى ما بيشتر نام راه جبل به ميان آمده، اما پيش از آن راه نجد شهرت بيشترى داشته؛ راهيكه به دلايل مذهبى يعنى تسلط وهابيان به تدريج منسوخ شد.
اما راه جبل، راهى بود كه عراق را به حجاز متصل ميكرد و در تمام دورۀ قاجارى مورد استفادۀ حجاج ايرانى بوده و پس از يك دوره توقف دوباره در قرن سيزدهم هجرى، استفاده از آن، رواج بيشترى يافت.
با گذشت چندين دهه، دشوارىهاى اين راه به حدى زياد شد كه هر از چندى صداى اعتراض