130تشبيه دل به كعبه، يكى از گسترده‌ترين و بيشترين تشبيهاتى است كه عرفا و شعرا در نظم و نثر خود آوردهاند و وجه شباهت آن را اين گونه بيان كردهاندكه: اگر در ظاهر كعبهاى است قبلۀ خلق و آن از آب و گِل است، در باطن نيز كعبهاى است منظور نظر حق و آن دل صاحبدل است. اگر كعبۀ گِل محلّ طواف خلايق است، كعبۀ دل مطاف الطاف خالق است. آن مقصد زوار است و اين مهبط انوار، آنجا خانه است و اينجا خداوندِ خانه. ¹پروين دربيشتر ابيات اين مثنوى، به آيات قرآن و احكام اسلام در بارۀ حج و مناسك آن اشاره دارد و ميتوان گفت كه شاعر با آگاهى از قرآن و كتب احكام، اين شعر را سروده است. ديدگاه او دربارۀ حج و خانۀ خدا، عرفانى و اخلاقى است. او معتقد است كه دل و جان بايد به خدا نزديك و جايگاه حق باشد. انسان اگر به خانۀ خدا برود، ولى باطن او عشق الهى را درك نكند، نمى‌تواند تأثيرگذار باشد؛ زيرا كعبۀ دل بناكردۀ خداست و كعبه‌اى كه در شهر مكّه است به دست بندۀ او ساخته شده است. در ابيات متعدّد ويژگى‌هاى هر دو كعبه (ظاهر و باطن) را بيان كرده و در پايان، اين نكته را يادآور مى‌شود: كسى كه دلش جايگاه حق و عشق الهى شود، به سعادت ابدى مى‌رسد:

در اين قسمت به بررسى اجمالى اين سروده مى‌پردازيم:

1. ويژگيهاى كعبه از زبان كعبه؛ من ساختۀ ابراهيم خليلم و خداوند مرا عزيز و گرامى داشته است. با توجّه به مفهوم آيۀ 26 سورۀ حج، ساخته شدن خانۀ كعبه به دست حضرت ابراهيم (ع) به فرمان پروردگار براى انسان‌ها موهبت الهى است.

(و اِذ بَوَّانا لابراهيمَ مكان البيت اَن لا تُشرِك بي‌شيئاً وَ طَهِّر بيتي لِلطائِفين و القائِمين و الرُّكَّعِ السُّجُود) ؛ «هنگامى كه خانه آماده شد، به ابراهيم خطاب كرديم: اين خانه را كانون توحيد كن و چيزى را شريك من قرار مده و خانهام را براى طواف كنندگان، قيام كنندگان، ركوع كنندگان و سجود كنندگان پاك گردان.»