184پيمانان خود را به كمك طلبيد كه يك سپاه چهار هزار نفرى با سيصد اسب را تشكيل دادند. گفته شده است: جمع سپاه مشركين ده هزار نفر بود كه در قالب سه لشكر به سوى مدينه به راه افتادند. ¹محلّ و محدودۀ خندق

پيامبر صلى الله عليه و آله خود، همراه گروهى از صحابه، موارد آسيب‌پذير را بررسى فرموده، و محل حفر خندق را با خط مخصوصى، تعيين كردند. ² قرار شد از احد تا «راتج» ³ خندقى كنده شود.

واقدى مى‌گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله بهترين ناحيه را پشت سر گذاشتن «كوه سَلع» و كندن خندق «اُطُم ⁴بنى‌سلمه» در غرب مسجد فتح دانستند.

بنابراين بايد خندق از «مذادا» تا كوه «ذباب» ⁵ و از آن‌جا تا «راتج» ادامه يابد. سرانجام به دستور پيغمبر صلى الله عليه و آله ، خندق حفرگرديد. نظر به اين‌كه زمان، بسيار محدود بود ناچار مى‌بايست كار حفر خندق، هم با «نظم» انجام گيرد و هم با «سرعت» به پيش رود. لذا براى برقرارى نظم، پيامبر صلى الله عليه و آله هر چهل ذراع را به 10 نفر واگذار فرمود. پيامبر اولين كلنگ را خود به زمين زد و مشغول كندن زمين شد و على عليه السلام خاك‌ها را بيرون مى‌ريخت.

از صورت و پيشانى آن حضرت، عرق مى‌ريخت، در حالى كه اين سرود زيبا را زمزمه مى‌كردند:

«لاٰ عيشَ الاّ عيشَ الآخِرَةِ اَللّٰهُمَّ اغْفِر الاَنصٰارَ وَ المُهٰاجَرَة

زندگى واقعى، زندگى اخروى است، پروردگارا! مهاجر و انصار را بيامرز.

تلاش و كوشش پيامبر، شور عجيبى در مسلمانان پديد آورد و همه بدون استثنا شروع به كار كردند.

مشخصات خندق

طول خندق، با توجه به تعداد كارگران به دست مى‌آيد. زيرا شمارۀ مسلمانان در آن روز، بنا به نقل مشهور 3/000 نفر بود و قرار شد كه هر ده نفر متصدى چهل ذراع گردند. در اين صورت طول خندق 12000 ذراع (يعنى نزديك به پنج و نيم كيلومتر خواهد بود) و عرض آن به قدرى بود كه سواران چابك و ورزيده نمى‌توانستند با اسب از آن عبور كنند. طبعاً بايد ژرفاى آن لااقل پنج متر و پهناى آن نيز پنج متر باشد. ⁶