93(عربىِ) آزاد شدگان «قريش» و «ثقيف»، تفاوت قائل شده و تعبير بهترى براى قريش، به كار برده است (لفظ «طُلقا» براى قريش و «عُتقا» براى ثقيف).
اگر معناى آزادگان يا آزاد شدگان چنين باشد، خطاب پيامبر صلى الله عليه و آله به قريش، با اين لفظ، مستلزم آن است كه آنها در آن هنگام بنده و برده و اسير بوده باشند و پيامبر صلى الله عليه و آله به آنها عنايت كرد و آزادشان ساخت و اگر چنين نبود، لزومى نداشت نظر قريش را در مورد برخوردى كه با آنها كرده است، جويا شود و اين از روشنترين دلايل مبنى بر به زور گرفتن مكه است و اين استدلال پاسخى ندارد، جز آنكه گفته شود كه اين روايت مرسل است و به روايت مرسل نمىتوان استدلال كرد كه اگر هم چنين باشد، در مورد فتح مكه از راه جنگ دلايل ديگرى هم وجود دارد كه آنها را ذكر كرديم.
ازرقى خطبۀ پيامبر صلى الله عليه و آله را در روز فتح مكه با لفظى نزديك به معناى پيش گفته و اندكى مفصلتر، ذكر كرده است. متن روايت ازرقى - آنگونه كه از وى نقل شده و با سندى كه به خود او مىرسد - از اين قرار است: جدّم احمدبن محمد وابراهيمبن محمد شافعى، برايم گفتهاند كه: مسلمبن خالد به نقل از عبداللّٰه بن عبدالرحمنبن ابىحسين به نقل از عطاء بن ابىرباح و حسنبن ابىالحسن و طاوس نقل كردهاند كه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز فتح مكه وارد مسجد الحرام شد و دو ركعت نماز به جاى آورد و آن گاه برخاست. مردم به گرد كعبه جمع شده بودند. حضرت صلى الله عليه و آله دو طرف در را گرفت و فرمود: سپاس خداى را كه وعدهاش راست آمد و بندگانش را يارى داد و گروههاى دشمن را شكست داد. چه مىگوييد و چه گمان داريد؟ گفتند: در حق تو نيك مىگوييم و گمان نيك داريم. برادرى بزرگوار و برادرزادهاى بزرگوار هستى. حال كه قدرت يافتهاى در گذر و عفو كن. فرمود:
من همان سخنى را به شما مىگويم كه برادرم يوسف عليه السلام گفت: لاٰ تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللّٰهُ لَكُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّٰاحِمِينَ ؛ 1 «امروز شما را سرزنش نبايد كرد. خدا شما را مىبخشايد كه او مهربانترين مهربانان است.» 2 همچنين آنچه ثابت مىكند فتح مكه از راه