35از مهمترين و اساسىترين مسائل اقتصادى كه دنياى اسلام و مسلمين با آن روبرو هستند از جمله مىتوان به وابستگى اقتصادى بيش از حد به شرق و غرب، خودباختگى و روحيۀ خود كمبينى، ترككردن قرآن و احكام اقتصادى اسلام، استفادۀ نادرست از منابع و ذخاير خداداى همچون نفت كه شريان حياتى زندگى امروزين است، عدم اتحاد و برادرى و همدلى بين مسلمين عموماً و بهويژه بين دولتهاى كشورهاى اسلامى است، پذيرش حكومتها و سياستهاى اقتصادى بيگانگان در كشورهاى اسلامى، فقر و محروميت و عقبماندگى اقتصادى مسلمين اشاره نمود. فرصت حج، فرصت و ظرفيت بسيار مغتنمى است كه مىتوان اين مسائل را در آن طرح و برايش چارهانديشى كرد.
2- 1 - 1. اتحاد و همكارى (به عنوان سرمايه اجتماعى عظيم اسلام)
در تعريف سرمايۀ اجتماعى گفته شده است: «سرمايه اجتماعى عبارت است از ارزش آن جنبه از ساختار اجتماعى كه بهعنوان منابعى در اختيار اعضا قرار مىگيرد تا بتوانند به اهداف و منافع خود دست پيدا كنند» (كلمن،1990، ص59). از نظر «كلمن» سرمايه اجتماعى امرى قابل تملك و پديدهاى قابل مشاهده نيست، بلكه در فضاى ارتباطى بين افراد (ونه در خود افراد) موجود بوده و ما قادريم آثار آن را همانند تسهيل كننده تعامل بين افراد و كاهش هزينه و زمان صرف شده در نيل به اهداف مشاهده كنيم. از نگاه او بنيادىترين عنصرى كه در خلال روابط بين فردى مىتواند به سرمايه اجتماعى موجوديت بخشد، اعتماد متقابل است. در صورت نبود اعتماد، فرآيندهاى اجتماعى مسير طولانىترى را به ناچار بايد طى نمايند تا به اهداف مورد نظر برسند(كلمن،1377،ص268 - 264). كلمن سه عامل را سبب ايجاد و گسترش سرمايه اجتماعى مىداند: همكارى، ايدئولوژى و هنجارها (ناظمى،1387،ص362). مواردى چون همكارى متقابل، اعتماد، مسئوليتپذيرى و تعهد، مشاركت، صداقت و شفافيت از مهمترين فاكتورهاى سرمايۀ اجتماعى به شمار مىآيند كه رسيدن به منافع اجتماعى را ميسر مىسازند.
موارد بالا همراه با اتحاد، همدلى و برادرى يكى از بزرگترين سرمايههاى اجتماعى در يك كشور محسوب مىشود كه اينها كاملاً در دين مبين اسلام و روابط بين مسلمين در نظر گرفته شده است. سليمانى(1387) به نقل از «الويرى» با تبيين اين نوع از سرمايه در دين مبين اسلام مىگويد:
«ساز و كار و روشهاى افزايش و تشديد سرمايه اجتماعى در نگاه متعارف صاحبنظران علوم اجتماعى هنوز نيازمند بررسى و تحقيق است، امّا در نگاه دينى روشهاى مشخص و گوناگون براى اين منظور وجود دارد. آموزههايى همچون امر به معروف و نهى از منكر، حج، عبادات جمعى، صداقت و... نقش مؤثرى در افزايش سرمايه اجتماعى دارد».
امام خمينى(رحمه الله) در بيان مصائب مسلمين، حج را ابزار تفاهم و تعامل بين مسلمانان معرفى مىنمايند: