328در آن دو، نقش دارند در استطاعت نيز دخيلاند كه در اينجا به برخى از آنها اشاره شد. حتى برخى از علما، در آن دو، به رعايت نيازهاى مرتبط با شرف نيز تأكيد كردهاند. 1
د) اندازهگيرى استطاعت و فروض آن
از روايتها و فقه اسلامى بهدست مىآيد كه روشهاى اندازهگيرى استطاعت در اسلام، بر فروضى تكيه دارد كه راههاى مناسب، اندازهگيرى مناسب خود را مىطلبد. در اينجا به برخى از آنها اشاره مىشود.
فرض اوّل. امكان تشخيص رفاه و مراتب آن
امكان تشخيص رفاه و مراتب آن، از جانب افراد نسبت به خودشان و ديگران وجود دارد. بنابراين، از احكام اسلام و حتّى بقيه اديان الهى در مىيابيم كه هر شخص مىتواند مقدار رفاه، كفايت و استطاعت خود و ديگرى را تشخيص دهد و با هم مقايسه كند و مىتوان شواهد فراوانى از آيات و روايات نيز بر آن ذكر كرد.
فرض دوم. هر كس در معيشت وظيفه رعايت حد وسط را دارد
هر كسى موظّف است كه بر خانواده خود كم نگيرد. از حّد نيز تجاوز نكند و مصرف خود و خانواده خود را در حدّ اعتدال حفظ كند. همچنين در صورتى كه رفاه آنان را از بقيه مردم كمتر ببيند، بر آنها توسعه دهد تا به بقيه مردم ملحق شوند.
فرض سوم. شناخت استطاعت و زمان آن از طريق تخمين و قراين
هر شخص مىتواند و حتى موظّف است كه زمان استطاعت خود را براى حجّ تشخيص دهد يا تخمين بزند كه مبتنى برداشتن حدّ كفايت زندگى به همراه مخارج رفت و برگشت است. بنابراين همانگونه كه مىتوان فقر خود و افراد ديگر را از طريق قراين تشخيص داد، همينگونه مىتوان استطاعت خود و افراد ديگر را نيز از طريق قراينى تشخيص داد. پس، فقر خصوصيتى در اين زمينه ندارد. 2بنابراين، با اين سه فرض كه با ادله نيز اثبات شد، مىگوييم كه افراد مىتوانند نيازها و مقدار اعتدال، كفايت خود و خانواده خود را تشخيص دهند و با بقيه جامعه نيز مقايسه كنند. در صورت كمبود و يا كمتر بودن آنها از سطح جامعه، آنان را به جامعه ملحق كنند. از اين طريق، استطاعت آنها تشخيص داده مىشود. حج، تكليفى فردى شمرده مىشود و چنانچه شخص نمىتوانست رفاه خود را اندازه