235به موجب اين روايت، آثار اقتصادى حج، منحصر به حجگزاران نيست؛ بلكه ميليونها انسان كه در گوشه و كنار جهان اسلام به سر مىبرند و هزاران خانواده در حرم و خارج آن و حوالى مكه به نوعى از منافع و بركات حج بهرهمند مىشوند.
كشاورزى كه محصول توليد مىكند؛ هنرمندى كه آثار هنرى و دستى مىآفريند؛ دامدارى كه دام مىپرورد، رانندهاى كه در حمل و نقل مشاركت دارد؛ بازرگانى كه آذوقه و نياز زائران را بهصورت كلى و جزئى فراهم مىكند و ساير اصناف كه در پديد آوردن امكانات اين سفر سهيماند، از منافع حج بهره مىبرند.
در بازار اقتصادى حج، ميليونها انسان خرد و كلان تغذيه مىشوند و نياز سالانه خود را تأمين مىكنند. حتى فقرايى كه قدرت كار ندارند، از احسان و انفاق حاجيان بهره مىبرند. اگر اين امكانات و همين گوشت قربانى، با برنامهاى دقيق به مصرف نيازمندان هر شهر و اقليمى مىرسيد، هزاران تُن گوشت پاك و پاكيزه قربانى، به هدر نمىرفت و به گرسنگان دنيا مىرسيد. علاوه براين، وجوهات شرعيه و بريه و صدقه و انفاق، اعنه بسيار ارزشمندى براى نيازمندان خواهد بود. سوغات سفر نيز مىبايست منحصر به نزديكان و اقوام نباشد و سهم مستمندان و محرومان بهگونهاى در آن لحاظ شود تا مساعدتى هر چند اندك عايد آنان شده و موجب تحبيب قلوب و پيوند اجتماعى افزون گردد.
امام صادق(ع) در روايتى ديگر به بيان آثار اقتصادى و معيشتى حج پرداخته است و در پاسخ به هشام بن حكم كه فلسفه و چارچوب حج را مىپرسد، چنين مىفرمايد:
فجعل فيه الاجتماع من المشرق و المغرب ليتعارفوا و ليتربح كل قوم من التجارات من بلد الى بلد. و لينتفع بذالك المكاري و الجمال و لتعرف آثار رسول الله صلي الله عليه و آله و تعرف اخباره و يذكر و لا ينسي و لو كان كل قوم انما يتكلون على بلادهم و ما فيها هلكوا و خربت البلاد و سقطت الجلب و الارباح و عميت الاخبار و لم تقفوا على ذلك...
مقرر شد تا مردم از شرق و غرب به اين سرزمين بيايند و يكديگر را بشناسند و همه گروها از تجارت و حمل و نقل كالا از شهرى به شهر ديگر بهره گيرند. چارپا دار و شتربان سود برند و آثار و اخبار پيامبر خدا شناخته شود و در خاطرهها تجديد گردد و فراموش نشود. اگر قرار بود هر جمعيتى فقط از كشورها و شهرهاى خودشان و حوادث و مسائل منطقهاى سخن بگويند، مردم نابود و شهرها ويران مىشوند. بازرگانى و سودآورى تعطيل و اخبار و حوادث در پرده ابهام مىماند و كسى از آنها آگاهى نمىشد.
چنانكه ملاحظه مىكنيم، امام صادق(ع) در اين روايت به آثار جهانشمول حج توجه داده و مسائلى را يادآور شدهاند كه عبارتند از:
1. اطلاع و آگاهى از آثار پيامبر خدا(ص) كه در اين سرزمين پر بركت پا به عرصه وجود نهاد و