189
نتيجه گيرى و پيشنهادات
1. نتيجه گيرى
مهمترين نتايجى كه مىتوان از اين مقاله گرفت، به طور خلاصه اين است كه در طرف تقاضا، ايرانيان، هم از نظر تشرف به حج و هم از نظر مصرف هزينههاى ريالى و ارزى در اين زمينه، در جهان اسلام از ردههاى نخست به شمار مىآيند، اما از نظر عرضه كالا وخدمات در بازار حج، جايگاه چندانى ندارند. دليل اين موضوع هم درآمد نفت است كه ارز و ريال آن، مستقيم و غير مستقيم در كشور توزيع مىشود.
نكته ديگر آنكه كشورمان با تكيه بر استخراج و صادرات نفت خام، به طور نسبى در سطح منطقهاى و جهانى، مطرح است و كشورهاى غربى على رغم نيازشان به نفت، به دليل نقش اين كالاى استراتژيك و ايفاى نقش كشورمان در سطوح مذكور، براى تأثير گذارى تحريمها به اين كالاى حياتى اقتصاد ايران رو آوردهاند. همچنين با توجه به اينكه ادامه وضعيت فعلى از نظر استخراج، صادرات و درآمد ارزى نفت، با نظر خوش بينانه، تا ده سال آينده، حصول درآمدهاى كلان از محل صدور نفت، براى كشورمان اطمينان بخش نيست، بنابراين براى ما صرفهجويى ارزى و افزايش و ايجاد تنوع در درآمدهاى ارزى غير نفتى، نه يك انتخاب، بلكه تصميمى اجتناب ناپذير است. بنابراين مىتوان گفت كه گردشگرى مذهبى، بهويژه سرمايه گذارى در اقتصاد حج، زمينه مطلوبى در كسب درآمد كشورمان دارد كه در بخش پيشنهادها به آنها اشاره مىگردد.
2. پيشنهادها
اگرچه برخى از پيشنهادهاى زير موجب كاهش هزينههاى ارزى حج براى هموطنان و نيز كمك به بهبود وضعيت اقتصادى كشور خواهد بود، ولى فرهنگ صحيح حج، بايد به تدريج و بهصورت فراگير ترويج شود. مسلّماً با فرهنگسازى، توقعات هموطنان در داخل در خصوص برخى چشمداشتها و همچنين چشم و هم چشمى زائران تعديل شده، دغدغه زائران نيز از اين جهات كاهش مىيابد.
از سوى ديگر و مهمتر از آن، اصلاح عميق اين فرايندها نيازمند مطالعات وسيع و دقيق علمى و كارشناسانه و اجراى كارآمد آنهاست تا شاخصها و رتبه ايران را در موارد پيشگفته ارتقا دهند، زيرا فعاليت بنگاههاى داخلى كه به ورود در رقابتى نفسگير نياز دارد، مشتقى از كليت اقتصاد كشور است و اهتمام سياستگذاران و مجريان را در سطح كلان مىطلبد. گرچه داشتن اراده جدى در اين زمينه لازم و بسيار زمانبر است و فرصت براى ما اندك، اما برخى پيشنهادهاى زير به موضوعات فورىتر برمىگردد: