133
منبع: يافتههاى تحقيق
الف) نماگرهاى اثر بخشى اقتصادى
براى بررسى اثر بخشى سياست تامين مالى داخلى حج، مىتوان از نماگرهايى چون حجم سپردههاى حج، ميانگين مانده ساليانه سپردههاى حج، نسبت مانده سپردههاى حج به مانده كل سپردهها، متوسط هزينههاى عملياتى ثبت نام، عوايد اقتصادى سپردهها استفاده نمود. نماگرهاى كيفى چون تطابق سياست با شرايط اقتصادى نيز مىتواند معيارى براى بررسى اثر بخشى اقتصادى سياست باشد.
ب) نماگرهاى آثار جانبى غير اقتصادى
در جدول (1) براى بررسى آثار جانبى سياستگذارى اقتصادى حج، ميان آثار مثبت و منفى بر ابعاد عبادى، سياسى و اجتماعى حج به شرح زير تفكيك شده است.
سن انتظارى حج بهعنوان نماگر آثار جانبى عبادى: گرچه محاسبه آثار جانبى سياست تامين مالى داخلى حج بر ابعاد عبادى حج به راحتى امكان پذير نيست، اين اثر گذارى را مىتوان با محاسبه تاثير اين سياست بر سن انتظارى حج و مدت انتظار براى اعزام به حج تقريب زد. اين نسبت از آن جهت مىتواند اين اثر را مورد سنجش قرار دهد كه افزايش سن انتظارى حج مىتواند به واسطه كاهش قواى بدنى حجاج از بهرهمندى معنوى آنان بكاهد. علاوه بر اينكه تشرف به حج در سنين پايينتر مىتواند آثار فرهنگى مثبت بلند مدت ترى پس از مراجعت زائران از حج بر جاى گذارد.
تغييرات سهميه حج بهعنوان نماگر آثار جانبى سياسى: ثبتنام طولانى مدت حج مىتواند آثارى سياسى بر جاى گذارد. اگر ثبتنام طولانى مدت توان چانهزنى كشور براى اخذ سهميه بيشتر را افزايش دهد، مىتوان اثر مثبتى براى سياست ثبتنام بلند مدت قائل شد. بر اين اساس تغييرات سهميه حج در اثر سياست تامين مالى داخلى حج را مىتوان بهعنوان نماگرى براى محاسبه آثار سياسى آن در نظر گرفت.
ميزان رضايت عمومى از سياست بهعنوان نماگر آثار جانبى اجتماعى: بدون شك سرمايه اجتماعى موجود در فضاى سياستگذارى حج عامل مهمى براى موفقيت دست اندركاران براى برگزارى موفق اين عبادت اجتماعى است. مىتوان اثر جانبى سياست تامين مالى داخلى حج بر ميزان اعتماد مردم به سياستگذاران حج را با اندازهگيرى نسبت رضايت عمومى از سياست سنجيد. تلقى منفى مردم از