128طرفدران روش زمينهاى عنوان شده است، تحليلگر اخلاقى به واسطه حصرگرايى روش شناختى، از استفاده از ظرفيتهاى برخى از مكاتب اخلاقى محروم مىشود. در مقابل، استفاده از رويكرد بررسى زمينهاى، مىتواند زمينهساز نوعى نسبى گرايى اخلاقى باشد.
به نظر مىرسد كه مىتوان با اتخاذ رويكردى جامع در زمينه اخلاق هنجارى اسلامى و همچنين توجه به ويژگىهاى زمينهاى، ميان دو روش فوق جمع نمود. براى اين منظور مىبايد به بررسى توان تركيبى نظريههاى اخلاقى در اسلام و به كارگيرى آن در اخلاق كاربردى توجه نمود.
احمد دبيرى در رساله دكترى خود با عنوان "تبيين نظريه اخلاقى قرآن كريم و مقايسه آن با فضيلت گرايى در اخلاق" از رويكرد اخلاقى جامع طرفدارى مىكند. به نظر او" نظريه اخلاقى قرآن كريم در پايه غايتگراست؛ غايت گرايى تكليفنگر كه با ادبيات فضيلتگرايانه بيان شده است(دبيرى 1390، 195). هرچند دبيرى اين ديدگاه را در زمينه رويكرد اخلاق هنجارى اسلام مطرح مىكند، به كارگيرى آن در اخلاق كاربردى نيز راهگشاست.
اگر بپذيريم كه در دين مقدس اسلام، الف) ارزيابى اخلاقى رفتار و سياستها با توجه به نتايج فعلى و فاعلى آن (حسن فعلى و فاعلى) مشخص مىشود؛ و ب) با توجه به مشكلات شناختى بشر، ارزيابى نتايج فعلى و فاعلى در چارچوب تبيين فضيلتهاى اخلاقى و ترسيم وظايف دينى انجام مىگيرد؛ مىتوان ملاك ارزيابى سياستها در اخلاق كاربردى را ميزان تطابق نتايج عملى سياستها، با جهتگيرها و وظايف دينى مربوطه دانست.
به طور نمونه، اگر با كنكاش در متون دينى به اين نتيجه رسيديم كه حج در دين مقدس اسلام بهعنوان عبادتى اجتماعى معرفى شده است و كاركرد اصلى آن ارتقاء روح معنويت در جامعه است و وظيفه دولت اسلامى در اين زمينه را ايجاد بستر و زمينه مناسب براى تحقق اين هدف قلمداد كرديم،يكى از ملاكهاى عمده ارزيابى سياستگذارى اقتصادى حج، ميزان سازگارى آن با اهداف عبادى حج است.
6. تحليل آثار سياستگذارى اقتصادى حج
با توجه به رويكردى كه در اخلاق كاربردى سياستگذارى حج مطرح شد، ارزيابى سياستگذارى اقتصادى حج مستلزم تبيين جهتگيرىهاى قرآنى و روايى در سياستگذارى اقتصادى حج و همچنين تكاليف دولت اسلامى در مديريت ابعاد اقتصادى حج است.
1- 6. جهتگيرهاى كلى سياستگذارى اقتصادى حج در قرآن و روايات
با مرورى بر آيات و روايات وارد شده در زمينه حج، مىتوان جهتگيرىهاى سياستگذارى زير را استخراج كرد: