127
5. اخلاق كاربردى سياستگذارى اقتصادى حج
اخلاق كاربردى يكى از زير شاخههاى اخلاق هنجارى است كه به بررسى معضلات اخلاقى در زمينههاى مختلف فعاليتهاى اجتماعى و اقتصادى مىپردازد. اخلاق كاربردى به طور عمده به دنبال پاسخگويى به پرسشهاى اخلاقى است كه در زمينههايى چون حرفههاى مختلف و يا در زمينه سياستگذارىهاى اجتماعى مطرح مىشود (رك: قراملكى 1382، قراملكى و نوچه فلاح 1386، توكلى 1388و 1389). بهطور مثال، در اخلاق كاربردى پزشكى ما با اين سوال مواجهايم كه آيا پيوند اعضاى بدن بيمار مرگ مغزى از نظر اخلاقى درست است؟
اخلاق كاربردى سياستگذارى اقتصادى حج، متكفل پاسخگويى به سوالات مرتبط با اخلاقى بودن يا اخلاقى نبودن اين سياستهاست. سوال اساسى اين است كه آيا استفاده از حج بهعنوان ابزارى براى تامين اهداف اقتصادى دولتهاى اسلامى مجاز است؟ آيا دولتهاى ميزبان، به طور مثال، مىتوانند براى تامين مالى پروژههاى خود، اقدام به ثبتنام حج براى دورههاى طولانى مدت نمايند؟
در اخلاق كاربردى دو راه عمده براى مواجهه با چالشهاى اخلاقى جديد و پيچيده وجود دارد:
1. روش قياسى تطبيق ديدگاه كلى بر مصاديق
در اين روش پاسخگويى به سوال مبتنى بر تبيين مكتب اخلاقى مورد قبول، و پس از آن تطبيق آن بر موضوع مورد بحث است. براساس اين مىبايد از ميان مكاتب متعارف فلسفه اخلاق همانند نتيجهگرايى، وظيفهگرايى، حق محورى و فضيلت گرايى 1 يكى را برگزيد و سپس آن را بر زمينه مورد سوال تطبيق داد. به طور نمونه، اگر ما معتقد باشيم كه اسلام از نوعى نتيجهگرايى حمايت مىكند، قضاوت در مورد اخلاقى و يا غيراخلاقى بودن سياستگذارى اقتصادى حج بايد با توجه به آثار آن بر جامعه صورت گيرد( فرامرز قرا ملكى 1389، 3).
2. روش بررسى زمينهاى
طرفداران اين روش معتقدند كه روش قياسى تطبيق كلى بر مصاديق، ما را با پارادوكس "يا" مىكند. در اين پارادوكس ما ناچاريم يكى از مكاتب اخلاقى اساسى را بپذيريم و براساس آن قضاوت كنيم. براى حل اين مشكل، الگوهاى پژوهشى ظهور كردهاند كه به وسيله آن مىتوان از دام حصرگرايى روش شناختى، رها شد و توان هر يك از ديدگاهها را به نحو منسجم و سازگار تلفيق كرد و به ديدگاهى جامع دست يافت(همان).
هر يك از اين دو رويكرد با محدوديتهايى مواجهاند. در رويكرد اول، همانگونه كه توسط