190وسائر المناسك مع أهل السنة لم يحكم بإجزاء هذا الحج وصحته حتى في صورة التقية ، بل كانوا يخرجون من الإحرام بالعمرة المفردة والهدي ، وكان الحج يفوتهم .

يظهر من كتب الفقه الاستدلالي للمتأخرين أن أول من تحدث عن إجزاء الحج وصحته هو صاحب الجواهر (1266) وسننقل ذلك فيما بعد . كما نقرأ في مناسك الحج للشيخ الأنصاري (1281) والذي علّق عليه الكثير من الفقهاء :

هرگاه در پيش قاضى عامّه ، هلال ثابت شود وحكم كند ودر پيش شيعه شرعاً ثابت نشده باشد ، لهذا روز عرفه نزد عامّه روز هشتم باشد در پيش شيعه؛ پس اگر ممكن است مخالفت ايشان در بيرون رفتن به سوى عرفات - كه روز خروج ايشان است از مكه - يا ممكن باشد ماندن شب آن روز در عرفات تا فردا - كه روز عرفه است - يا رفتن وبرگشتن فردا پيش از غروب آفتاب ، به جهت ادراك وقوف اختيارى عرفه ، يا بعد از غروب آفتاب به جهت ادراك اضطرارى آن ، اگر متمككّن شود از مراجعت قبل از آن؛ پس واجب است كه چنين كند تا ادراك وقوف اختيارى يا اضطرارى نمايد ، از آنجا [يعنى عرفات] به مشعر رفته ادراك آن نيز نمايد ، واعمال روز عيد را در منى به عمل آورد [اگر چه به نظر عامه روز يازدهم است] .

واگر ممكن نشود ادراك وقوف عرفه اصلاً؛ پس اگر ممكن است ادراك وقوف مشعر الحرام ، پس آن نيز كفايت مى‌كند ، وحج او صحيح است ، والّا حجّ او در آن سال فاسد خواهد بود .

والحاصل ان التقية في المقام لاتصحّح العمل على الأحوط الأقوى ، واللّٰه العالم ¹ .