279بار آمد. هلال بن محسن معروف به «ابنصابى» (درگذشته 448 ه) مىگويد:
پس از حوادث اخير، از دارالسلام بغداد به سمت شرقى شهر حركت كردم و ديدم آبادىهاى ميان «سوق السلام» و «رصافه» و «سوق العطش» و «مربعة الخرسى» و «زاهر» و هرچه در محدودۀ اين مناطق بوده، همگى به شكل آشكارى تخريب شده؛ چندان كه نه هيچ ديوارى به پا مانده و نه هيچ مسجدى بر جا. اما حدّ فاصل «باب البصره» و «عتابيين» و «خلد» و خيابان «دار الرقيق» در سمت غربى بغداد، به كلى از ميان رفته و دو مسجد جامع و «رصافه» كه در ميانۀ شهر بودند، هم اكنون در ميان خرابهها خودنمايى مىكنند. 1
از گفتههاى پيشين روشن مىشود كه جدا شدن كاظمين از بغداد، در پى كوچك شدن و تحليل رفتن شهر بزرگ بغداد بوده؛ يعنى خرابىها و ويرانىهاى آغاز قرن پنجم و اواخر قرن چهارم. پس استقلال شهر كاظمين نيز در اين تاريخ بوده است. از آنجا كه تعيين نقيب و سرپرست براى علويان ساكن شهر كاظمين، از اوايل قرن پنجم صورت گرفته و پيش از آن نبوده، اين نشان مىدهد كه كاظمين در اين تاريخ استقلال يافته و سكونتگاه طوايفى چون: «بنىحداد» ، «بنىنازوك» ، «بنى حطب» و «بنى عقروق» گرديده است.
به هرحال، مشهد كاظمى در اواخر عصر عباسى به شهرى مستقل با همۀ ويژگىها و امكانات يك شهر همچون خانهها و عمارتها و مؤسسات، تغيير شكل داد. در اينجا به فهرست بعضى از اين اماكن و مؤسسات اشاره مىكنيم.