280زيارتگاه كاظمين در ميانۀ شهر متمايل به شمال غربى آن واقع شده و مشتمل است بر:
گنبدى عظيم؛ دو صندوق از بهترين چوب بر روى دو قبر شريف؛ قنديلهاى روشنايى كه زيبايى و درخشندگى خاصى دارند در پيرامون قبور؛ درهاى متعدد؛ صحنى با حجرهها و يك يا دو ايوان؛ قبرهاى بسيار گرداگرد مشهد و ديوارى كه تمامى زيارتگاه را همچون نگينى در برگرفته است. 1
در شهر كاظمين مؤسساتى از اين دست نيز وجود دارد:
يتيم خانه؛ 2دارالقرآن براى تعليم نگارش و قرائت قرآن؛ 3محلى براى تدريس فقه و حديث؛ 4كتابخانه؛ 5استراحتگاه زائران 6و محل اطعام ايشان (دستكم در ماه رمضان) ؛ 7بيمارستانى كه در آن داروها، شربتها و معجونها نگهدارى مىشود؛ 8نقيب و سرپرست علويان كه امور زيارتگاه و شهر كاظمين را اداره مىكند. 9
در اين دوران، يعنى سالهاى پايانى عصر عباسى، در مناسبتهاى دينى، مشهد كاظمين آكنده از جماعت زائران است كه خليفه و وزرا نيز در ميان آنها ديده مىشدند. 10همچنين خاندانهاى بزرگ علوى همچون «بنىحداد» و «بنىحطب» و «بنىعقروق» 11اين شهر را منزلگاه خود قرار دادند. غير از ايشان، بسيارى ديگر نيز ساكن شهر كاظميناند. در بين ايشان فقها و اديبان شاخص و عالمان دينى مشهور ديده مىشوند كه بعضى از ايشان را مىشناسيم و عدهاى از آنها به سبب سهلانگارى منابع تاريخى در ضبط نام آنها بر ما معلوم نشدهاند. از شمار فقيهان و ادباى كاظمين، اين چند تن را شناسايى كردهايم:
1. فقيه، محمد بن حسن علوى حسينى كه سيد على آل طاووس با واسطۀ محمد بن عبد الله بن على بن زهره حسينى حلبى، 12از او روايت كرده است. شايد وى همان محمد بن حسن بن احمد باشد كه نسبش به زيد شهيد منتهى مىگردد و به «بهاء الشرف نجمالدين» ملقب بوده است. 13
2. ابوالحسن على بن زيد بن محمد بن عباس، معروف به «ابن صفيه» ، كه قرامطه جدّش محمد بن عباس را در سال 323 هجرى به اسارت گرفتند. 14
3. ناصر علوى موسوى، شاعر. 15
4. وزير، ابوالحسن ناصر بن مهدى علوى كه در سال 592 هجرى وزارت را عهدهدار شد و در سال 604 از آن معزول گرديد و در سال 617 از دنيا رفت. 16