120قصرهايى وجود داشته است. 1البته اين بدان معنا نيست كه در آن زمانها نجف مسكونى و آباد بوده؛ چرا كه در گزارش جغرافىدانها به اين مطلب اشاره نشده و آنان كه از دِيرها و قصرها ياد كردهاند، نگفتهاند كه نجف در آن دوره، ساكنانى داشته و معمور بوده است.
2. گمان دكتر جنابى به اينكه نجف منطقهى كوچك و مسكونى بوده و از توابع حيره، و نيز وجود دِيرها و سازههاى بزرگ و باشكوه، همة اينها نشان مىدهد كه اين مكان جاى زندگى مردمى بوده؛ هرچند بهطور موقت و فصلى، و اين وابسته به آن است كه نجف از آب و هوايى مطلوب برخوردار بوده باشد.
اما سكونت دائمى و پيدايش شهر نجف چه زمانى بوده است؟
يك عامل مهم، آشكار شدن قبر اميرمؤمنان على (ع) و برپا شدن بارگاه و حرم آن حضرت است. نخستينبار در زمان امام صادق (ع) و بهفرمان ايشان، قبر اميرمؤمنان آشكار گرديد. در روايت صفوان آمده كه امام صادق (ع) پس از آنكه ما را به قبر راهنمايى كرد، من به ايشان عرض كردم: فداىتان شوم! آيا اجازه مىدهيد شيعيان كوفه را از اين امر آگاه گردانم؟ فرمود: آرى، و درهمهايى در اختيار من گذارد تا قبر را تعمير و بازسازى كنم. قبر حضرت امير (ع) پس از آن بر اثر سيل خراب گرديد و تا زمان داوود بن على عباسى (متوفى 133) به همان حال باقى بود و داوود آن را اصلاح كرد و روى آن صندوقى قرار داد. آنگاه دوباره، قبر شريف تخريب شد و هارون الرشيد آن را بازسازى كرد و در سال 170 هجرى گنبدى بر آن نهاد. 2
در سال 338 هجرى ابوعلى عمر بن يحيى، گنبدى سفيدرنگ بر مزار اميرمؤمنان (ع) قرار داد و از آن پس، اتاقكهايى پيرامون آن مزار ساخته شد كه متعلق به بينوايان شيعه بود. در اواخر قرن چهارم، شيعيان در آنجا خانهها برپا كردند و آبادانى در اطراف حرم علوى، رو به گسترش نهاد. 3از همة اين گفتهها و روايتها بهدست مىآيد كه سكونت قابل توجه پيرامون قبر اميرمؤمنان (ع) در اواخر قرن سوم هجرى آغاز شده است.
بارگاه علوى 4
اين بناى باشكوه در ميانة قديمى شهر واقع است و آشكارترين و زندهترين اثر تاريخى آن بهشمار مىآيد. مرقد اميرمؤمنان (ع) به وصيت خود ايشان در مكان فعلى واقع شد و تا زمان امام صادق (ع) جز اهلبيت (عليهم السلام) كسى از آن آگاهى نداشت. نخستينبار، امام صادق (ع) آن را براى شيعيان آشكار كرد و پس از آن، بارها بر اثر حوادث طبيعى تخريب شد و به دست