91به اعتقاد امام، حج ابعاد گوناگونى دارد كه تنها در اعمال و مناسك خلاصه نمىشود:
حج، تنها حركات و اعمال و لفظها نيست و با كلام و لفظ و حركت خشك، انسان به خدا نمىرسد. حج كانون معارف الهى است كه از آن، محتواى سياست اسلام را در تمامى زواياى زندگى بايد جستوجو نمود. حج پيامآور و ايجاد بناى جامعهاى به دور از رذايل مادى و معنوى است. 1ايشان منافع در حج را نيز منافعى عامى داند كه اقتصاد نيز يكى از آنهاست:
به ابراهيم خليل الله خطاب مىشود كه مردم را به حج بخوان تا براى شهود منافع خود از همه اقطار بيايند. اين منافع جامعه است: منافع سياسى، اجتماعى، اقتصادى، فرهنگى.... 2
با اين اوصاف، از ديد امام(رحمه الله):
يكى از وظايف بزرگ مسلمانان، پىبردن به اين واقعيت است كه حج چيست و چرا براى هميشه بايد بخشى از امكانات مادى و معنوى خود را براى برپايى آن صرف كنند. 3البته زنده نگهداشتن واقعيت و ماهيت حج، به همه مسلمانان مربوط است. ولى نخبگان در اين مورد، جايگاه ويژهاى دارند:
همه مسلمانان بايد در تجديد حيات حج و قرآن كريم و بازگرداندن اين دو به صحنههاى زندگىشان كوشش كنند و محققان متعهد اسلام با ارائه تفسيرهاى صحيح و واقعى از فلسفه حج، همه بافتهها و تافتههاى خرافاتى علماى دربارى را به دريا بريزند. 4امام(رحمه الله)، حج را مانند قرآن مىداند كه هر دو در جهان اسلام مهجورند و هر دو، داراى لايهها و ابعاد معرفتى متعددى هستند كه علاوه بر عوام، خواص و انديشمندان نيز مىتوانند به تحليل و بررسى و نكتهآموزى آن دست بزنند 5.
حج و اقتصاد
با توجه به ديدگاههاى امام خمينى درباره اسلام، حج و اقتصاد، جنبههاى اقتصادى حج را در چهار بخش پىمىگيريم: ابعاد اقتصادى حج، سياست و اقتصاد در حج، فرهنگ و اقتصاد در حج و اخلاق و اقتصاد در حج.