92قبل از پرداختن به موارد فوق، جهت توجيه انتخاب اين الگو، توجه به موارد زير مفيد است:
1. ديدگاه كلى حضرت امام(رحمه الله) درباره جهات و كاركردهاى سياسى و اجتماعى حج، بر نگرش اقتصادى ايشان درباره حج نيز تأثير داشته است و ايشان نه بهعنوان يك اقتصاددان، بلكه بهعنوان يك عالم دينى سياستمدار به دنبال اين است كه در راستاى بهرهمندى اقتصادى، مسلمانان را با رويكردى كلان متوجه ظرفيتهاى سياسى و اجتماعى حج كند. ازاينرو در انديشه اقتصادى امام خمينى(رحمه الله) از پول مشترك اسلامى، بازار مشترك اسلامى، بانك و بانكدارى اسلامى اثرى نيست، ولى ايشان از تحريم كالاهاى آمريكايى و لزوم بررسى مسائل مسلمانان در حج مطالبى بيان مىكنند كه به مبانى سياسى و فرهنگى اقتصاد مربوط است.
2. در اين مقاله افزون بر بعد اقتصادى حج، رابطه اين بعد با ابعاد سياسى، فرهنگى و اخلاقى حج نيز بررسى مىشود؛ زيرا علاوه بر اينكه امام خمينى در نگرشهاى اقتصادى خود، به جهات سياسى و فرهنگى و اخلاقى بسيار توجه داشته است، تحليل وقايع اجتماعى با رويكرد سيستمى نشان مىدهد كه نهادهاى مختلف اجتماعى با يكديگر ارتباطى تعاملى دارند؛ به طورى كه هيچ يك را نمىتوان بدون ديگرى بررسى كرد. برخى از جامعهشناسان چنين تعامل ارگانيك بين نهادها در اجتماع را "نظامهاى مبادله در جامعه" ناميدهاند. 1 بنابراين اقتصاد نيز در جامعه با ساير نهادهاى اجتماعى ارتباطى محكم دارد؛ به طورى كه در اثر تغيير و تحولات آنها دگرگون مىشود. بنابراين براى هرگونه برنامهريزى و بررسى مسائل اقتصادى بايد نگرشهاى محدود و تكبعدى را كنار گذاشت و با ديدى جامعنگر مسائل اقتصادى را بررسى كرد. دراين رويكرد مباحث اقتصادى به مسائل اقتصادى محدود نمىشود. بلكه سياست، فرهنگ و اخلاق نيز در پيشبرد و طراحى نظام اقتصادى جايگاه ويژهاى دارند. حتى مىتوان امتياز و تمايز انديشه اقتصادى امام خمينى و جهات اقتصادى حج را نيز در اين ديدگاه جامع و شامل تحليل كرد.
1. ابعاد اقتصادى حج
الف) طرح مسائل اقتصادى
يكى از ويژگىهاى انديشه امام خمينى كه ايشان را از بسيارى از علماى دينى متمايز مىكند، ديدگاههاى سياسى و اجتماعى ايشان و ضرورت ورود دين در اين عرصه است، به طورى كه ايشان خطاب به حاجيان اين مسئله را با سرنوشت تمدنى مسلمانان پيوند مىزند:
همه مىدانيم و بايد بدانيم كه آنچه از قرنها پيش تاكنون بر سر مسلمين آمده، خصوصاً در يكى