70برخلاف تصور غيركارشناسى كه تصور مىكند كاركرد «سبتسا» غيراخلاقى و غيرعادلانه است، بايد دانست كه اخلاقى و عادلانه بودن، با دولتى بودن مديريت همراه نيست. بلكه برعكس، در مواردى دولتى بودن ضمن ناكارآمد ساختن نظام اقتصادى، عدالت و اخلاق را نيز مخدوش مىكند؛ چون حصول عدالت و پايدارى اخلاق، به طى كردن مسيرى منطقى و طبيعى نياز دارد كه بيشتر با روند «سبتسا» سازگار است تا دولت. البته وظيفه «سبتسا»، بهطور عادى، ايجاد اشتغال، سرمايهگذارى، توليد و انجام مبادله و توزيع است. ولى ساختار آن براى كاركرد مناسب و رسيدن به تعادل در سطح بهرهورى مورد نظر، نيازمند ملاحظات اخلاقى است. تجربه ثابت كرده است كه براى كارآمدى در كسبوكار بازار، بايد اخلاق را در عمل برپاداشت. وانگهى عملكرد صحيح بازار و بخش خصوصى مىتواند فقر را كاهش دهد كه مسئله مورد توجه جدى دين است و خود رهآوردى اخلاقى است.
پس عملكرد «سبتسا» تناسب معنادارى با آموزههاى دينى دارد، يا دستكم تعارضى با آن ندارد. از سوى ديگر، كار دين، انسانسازى است و نه انجامدادن كارهايى كه مربوط به بازاراست. فقيه برجسته و صاحبنظر در اقتصاد اسلامى «آيت الله صدر» تصريح مىكند كه در واقع دين، انقلابى است براى تغيير واقعيات مشكلدار و تبديل آنها به مظاهرى سالم، و وظيفهاش توصيف امور انجام شده و معمول نيست. 1 مىتوان نتيجه گرفت كه شايد مناسب نيست، يا وظيفه حاكمان دين نيست كه امور اجرايى حج و مانند آن را خود به عهده گيرند؛ زيرا پيشرفت امور دينى با نظارت سازگارتر است تا با دخالت.
انجام دادن نظارت از سوى دولت، ارائه نظرات اخلاقى از سوى مراجع و واگذارى اجراى امور حج و مانند آن به بخش خصوصى، هم كارآمدى را افزايش مىدهد و هم عدالت و اخلاق را. دستكم مىتوان واگذارى مربوط را بهصورت آزمايشى به اجرا درآورد و بازخورد آن را مطالعه كرد. اجراى امور چارچوبهاى پيچيده اجتماعى، نظير تدارك امور حج،كار «سبتسا» است و در واقع بديلى ندارد و اين تصريح اقتصاددانان برجستهاى است كه خود بر پايبندى عقايد دينى تأكيد مىورزند. ( Blank2000) گفتنى است گروهى از محققان دين و اقتصاد، سازوكار بازار و بخش خصوصى مرتبط با آن را ذاتاً اخلاقى مىدانند ( Mcgurn 2002) ، و اين خلاف يافتههاى اذهان غيرمتخصصى است كه بازار و بخش خصوصى را غيراخلاقى و ناسازگار با دين برمىشمارند.
از آنجا كه سازوكار بازار و بخش خصوصى توسعهيافته مرتبط با آن با ثبات ساير شرايط «سبتسا»، زمينه فعاليت آزاد، احترام متقابل و روابط صميمى بين كارگزاران حج و غيره را فراهم مىآورد، پس اخلاقى است. همچنين رفاه و آسايش و بهبود بهرهورى، وجود انگيزه كار مولد از ديگر عناصر «سبتسا» محسوب مىشود. مقايسه اقتصاد كشورهاى «سبتسا» محور و دولتمحور اين يافته را بهطور جدى تأييد