294استطاعت هست يا خير؟! اين دو موضوع در روايات بهصورت كلى مطرح شده و چند روايت در مورد آنها وارد شده كه در اين مقاله به بررسى آنها مىپردازيم. اهميت اين بحث از آن جهت است كه برخى افراد به علت نداشتن هزينه سوغات و وليمه از رفتن به حج استنكاف مىورزند و يا در رفتن تاخير مىكنند و برداشتى عمومى آن است كه استطاعت منوط به داشتن هزينه وليمه و هديه است. اگر خريد سوغات امرى واجب تلقى شود بايد آثار اقتصادى آن را پذيرفت و به سادگى نمىتوان زائر را از خريد هدايا به علت خروج ارز و تراز منفى بازرگانى منع كرد؛ ولى اگر اثبات شود كه هزينههاى مذكور در استطاعت دخيل نيست و خريد هدايا واجب نيست و از امور مستحب به شمار مىآيد و در منطقۀالفراغ قرار دارد، مىتوان با حكم حكومتى آن را منع كرد. پرسش اصلى مقاله اين است كه آيا هزينه وليمه و هديه در استطاعت نقش دارد يا خير؟ فرض مىكنيم كه شرط تحقق استطاعت، علاوه بر داشتن مخارج رفت و برگشت و ديگر هزينههاى حج، اين است كه شخص در صورت مراجعت به وطن، هزينه سوغات و مخارج پذيرايى را بهصورت متعارف و مطابق با شان و آبرويش داشته باشد. براى سامان دادن بحث با استفاده از روش فقهى اجتهادى مرسوم، ادله را مورد بررسى قرار مىدهيم و حكم فقهى را استنباط مىكنيم. براى رسيدن به حكم فقهى بايد استطاعت با استفاده از ادله تعريف و سپس حكم وليمه و هدايا و سوغات بيان شود.
الف) استطاعت
يكى از مسائل مهم دربارۀ حج بحث استطاعت است. استطاعت از ماده طوع، 1 به معناى قدرت داشتن بر انجام كارى است. 2 اين واژه اخص از قدرت مىباشد، زيرا هر مستطيعى قادر است، اما هر قادرى مستطيع نيست. استطاعت نامى است كه براى معانى چون، اراده بر انجام فعل، عدم مانع براى انجام فعل و مقدماتى كه فعل بر آن مترتب مىشود، وضع شده است. 3 بنابراين استطاعت به معناى قدرت بر انجام عملى است، البته به شرط وجود شرايطى چون صحت بدن، ارتفاع موانع و وجود زاد و راحله [بهاندازه كافى براى اياب و ذهاب و خرج عائله]. 4 همانگونه كه بيان شده است: استطاعت دارى اقسامى است از جمله استطاعت عقليه، شرعيه، جسمى، مالى و... 5 در اين بحث استطاعت مالى كه شامل سوغات و وليمه نيز مىگردد، مد نظر است.