122ضياء آبادى (1384) نيز در كتاب «حج برنامه تكامل» به اثر حج در وحدت بخشى جامعه اسلامى اشاره مىكند(ضياء آبادى 29 :1384 - 26). سيد محمد خامنهاى(1371) در كتاب «حج از نگاه حقوق بين الملل»، نظم توحيدى، هشيارى اجتماعى، و نظمگرايى را بهعنوان ابعاد اجتماعى حج قلمداد مىكند (خامنهاى 320 :1371 - 312). محمد على تسخيرى و محمود فاصره نيز در كتاب «الحج و آثاره على الحياه الاجتماعيه» به برخى از آثار حج بر زندگى اجتماعى مىپردازند. و بالاخره محمدرضا احمدى در كتاب «حج در آيينه روانشناسى»، ضمن اشاره به ابعاد معنوى - عرفانى، فرهنگى، سياسى و اجتماعى حج، بر ابعاد روانشناختى حج و تاثير آن بر سلامت روح و روان متمركز مىشود (احمدى 51 :1390 - 47).
شايد بتوان گفت كه بررسى ابعاد اقتصادى حج جايگاه چندانى در ادبيات موجود ندارد. برخى از آثار بهصورت اجمالى به بحث از جنبههاى اقتصادى حج پرداختهاند. محمد امامى(1393ه) به برخى از منافع اقتصادى اين فرضيه اجتماعى اسلام از جمله ايجاد گشايش در زندگى مستمندان حجاز، افزايش پرداخت خمس و زكات و رونق كسب و كار در شهرهاى حجاز اشاره مىكند (امامى 1393ه: 119 - 116). حسينى اديانى (1376) از تاثير حج بر تقويت پايه اقتصادى كشورهاى اسلامى ياد مىكند و ظرفيت شكلگيرى بازار مشترك اسلامى را مورد تاكيد قرار مىدهد(حسينى 55 :1376).
همانگونه كه ملاحظه مىشود بيشتر آثار مرتبط با اقتصاد و حج به مباحثى كلى در زمينه منافع اقتصادى حج اختصاص دارد. اين آثار ورودى جدى به مباحث سياستگذارى اقتصاد حج ندارند. اضافه بر اينكه نگاه آسيب شناسانه به اقتصاد حج و جنبههاى اخلاقى آن به چشم نمىخورد. مقاله حاضر براى پر كردن اين خلاء سعى در گسترش ملاحظات اخلاقى در زمينه اقتصاد حج دارد. در اين اثر بهصورت خاص با استفاده از رويكرد اخلاق كاربردى، سعى مىشود كه در مورد سوالات اخلاقى مطرح در سياستگذارى اقتصادى حج بهخصوص استفاده از حج بهعنوان ابزار سياستگذارى اقتصادى استفاده شود.
3. سياستگذارى اقتصادى حج
سياستگذارى حج يكى از مسائلى مهمى است كه توجه زيادى بدان در محافل علمى نشده است. با توجه به اينكه حج داراى ابعاد مختلف، عبادى، اجتماعى، سياسى و اقتصادى است، اتخاذ سياستى هماهنگ در اين زمينهها الزامى است. در اين راستا سياستگذارى نادرست در يكى از اين ابعاد، مىتواند تاثيرى منفى نه تنها در آن زمينه بگذارد، بلكه به ابعاد ديگر حج نيز آسيب مىرساند. بهطور نمونه، تمركز بر ابعاد اقتصادى حج مىتواند ابعاد عبادى و فرهنگى آن را تحت تاثير قرار دهد.
با توجه به ابعاد مختلف حج مىتوان ميان سياستگذارى عبادى، اجتماعى، سياسى و فرهنگى حج، تفكيك نمود.