121با توجه به مزاياى فوق، ممكن است اين توصيه اقتصادى موجه به نظر برسد كه سياستگذاران حج تلاش كنند تا براى مدت بيشترى سپردههاى حج را در نظام بانكى نگه دارى كنند و فاصله ميان ثبتنامها را افزايش دهند. سوال پيش رو اين است كه آيا مىتوان اين نوع سياستگذارى را از نگاه اخلاق كاربردى سياستگذارى حج توجيه كرد؟ به بيان ديگر، آيا سياستگذاران كلان حج مىتوانند از ابزار حج براى تامين منافع اقتصادى كشور استفاده كنند؟آيا اين سياستگذارى داراى محدوديتى نيست؟
پاسخ به سوالهاى فوق از طرفى در گرو ارزيابى آثار پيدا و پنهان سياستگذارى اقتصادى حج است. از طرف ديگر، قضاوت در مورد اخلاقى بودن اين امر نيازمند تبيين رويكرد اخلاق كاربردى حج و نظريه اخلاقى آن است. در ادامه مقاله پس از ذكر پيشنيهاى در موضوع بحث، به بررسى حج و سياستگذارى اقتصادى مىپردازيم. تبيين رويكرد اخلاقى اسلام و تطبيق آن بر اقتصاد حج بخش بعدى مقاله را به خود اختصاص مىدهد. بخش بعدى به تحليل سياستگذارى اقتصادى حج در جمهورى اسلامى ايران در چارچوب نظريه اخلاق كاربردى حج اختصاص دارد. در ادامه رهيافتهاى اخلاق كاربردى اقتصاد حج براى حل مشكلات موجود مورد بررسى قرار مىگيرد. بخش آخر نيز به نتيجهگيرى اختصاص دارد.
2. پيشينه تحقيق
در ميان آثارى كه در مورد ابعاد مختلف حج نگاشته شده، تمركز اصلى بر جنبههاى عبادى و فرهنگى آن است. به طور نمونه محسن قرائتى (1371) در كتاب حج، تاثير حج بر تقويت ايمان، از بين بردن گناهان و تقويت استوارى مسلمانان را از جمله آثار فرهنگى حج بر مىشمارد (قرائتى 55 :1371 - 32). حسن طراد(1418ه) نيز آثار اخلاقى حج را در كتاب خود موسوم به «فلسفه الحج فى الاسلام» مورد اشاره قرار مىدهد. محمد امامى (1393) در كتاب «فلسفه و اسرار حج» برخى از آثار فرهنگى حج از جمله تقويت روحيه معاد باورى را مورد اشاره قرار مىدهد.
با توجه به اينكه حج فريضهاى اجتماعى است، برخى از متفكران مسلمان ابعاد اجتماعى و سياسى حج را نيز مورد بررسى قرار دادهاند. زهير الاعرجى (1415ه) در كتابى با عنوان «الابعاد الاجتماعيه لفريضه الحج»، ضمن اشاره به نظريات مرتبط با رفتار جمعى، به بررسى رفتار جمعى مسلمانان در حج مىپردازد. سيد محمد ضياء آبادى (1384) علاوه بر اشاره به ابعاد عبادى حج، به تاثير اجتماعى حج در وحدت بخشى به امت اسلامى اشاره مىكند. سيد على قاضى عسكر(1381) با اشاره به ابعاد فرهنگى حج از جمله تبلور توحيد، تربيت انسانها و نمايانگرى مخالفت مسلمانان با جهل، اسرار اجتماعى حج را در زمينههايى چون تحكيم پيوند جوامع اسلامى و تمرين نظم مطرح مىكند (قاضى عسكر 83 :1381 - 81). سيد محمد