650 يكى از ويژگيهاى حج كه جنابعالى هم به آن اشاره كرديد، تفاوتهاى زيادى است كه بين مسلمانان وجود دارد. در ارتباط بين مسلمانان كشورها، چگونه بايد با اين تفاوتها كنار آمد؟

در نگاهمان به حج، نبايد دچار اشتباه شويم. ما نبايد اصرار داشته باشيم كه تفاوت خودمان را با بقيه مسلمانان نمايش بدهيم. در حج ما بايد خود را جزئى از يك ميليارد و 260 ميليون مسلمان جهان بدانيم و از هر كارى كه ما را از بقيه مسلمانان متمايز كند، بپرهيزيم. بايد متوجه باشيم كه نگاه ديگر به ما چگونه است؟ بايد كارى بكنيم كه بيشتر، يكسانى و اشتراكاتمان را با بقيه مسلمانان به نمايش بگذاريم، نه اختلافها را. در سخنرانيها و كلاسهاى آموزشى حج، بايد تمركز بر مسائلى باشد كه به وحدت بيشتر با بقيه مسلمانان بينجامد؛ نه مسائلى كه زمينه ساز تفرقه بين ما و ديگران شود؛ هرچند من فكر مى‌كنم عمر تفرقه بين مذاهب، چندان به طول نخواهد انجاميد و با به وجود آمدن فضاى آينده ارتباطات (مثلاً دريافت برنامه‌هاى هر يك از فرستنده‌هاى تلويزيونى اديان و مذاهب ديگر بدون نياز به ديش) پيروان مذاهب بتوانند به راحتى نظر پيروان مذاهب ديگر را درباره خود بدانند. آنگاه تفرقه‌ها قطعاً كمرنگ خواهد شد. الان، وضع به گونه‌اى است كه ايرانيها معمولاً پس از بازگشت، اقليت بودن در بين مسلمانان جهان را احساس مى‌كنند؛ ولى كسانى كه به زبان عربى و حتى انگليسى آشنا هستند، بعد از گفتگو با مسلمانان ديگر، بيشتر متوجه مشتركات مى‌شوند و كمتر، احساس مى‌كنند كه در اقليت‌اند.

سالها پيش از اين كه عكس و فيلم وجود نداشت، انسانها وقتى چيزهايى نظير عشق، علاقه به فرزند و مسائل درونى اينچنينى را تجربه مى‌كردند، با حقيقتى بكر مواجه مى‌شدند كه پيشتر، از آن هيچ تجربه‌اى نداشتند. اما امروزه، رسانه‌ها (نظير يك رمان، عكس يا فيلم) از چيزى مثل عشق، تجربه‌اى هرچند صورى و مجازى براى شخص مى‌آفرينند، كه ممكن است بر عشق واقعى فرد - كه در آينده آن را تجربه مى‌كند - تأثير بگذارد. در قرون گذشته كه رسانه‌ها وجود نداشتند، درباره حج نيز، مسلمانان، قبل از رفتن به حج، هيچ تصويرى از آن نداشتند و حج آنان، تجربه‌اى بكر از اين مكان و