125دارند و فرشتگان مهيمن كه ارتباط با ماده ندارند فرق گذارده شود، در قسم اوّل چون تجرد كامل وجود ندارد حركت صحيح است و امكان امر تشريعى به آنان وجود دارد، و شايد نزول و عروج نيز مربوط به اين فرشتگان باشد، همچنانكه اگر در برخى از روايات آمده كه مثلاً فرشته‌اى گناه كرد مربوط به اين قسم است. ولى قسم دوم فرشتگانى هستند كه در نهج‌البلاغه آمده است كه آنان‌كه ركوع دارند سجود ندارند و آنان‌كه سجود دارند ركوع ندارند، ¹ و قرآن درباره آنان فرموده لاٰ يَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ. ² و شايد آيه كريمه أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعٰالِينَ ³ نيز اشاره به اين باشد كه اگر ابليس همراه فرشتگان ارضى باشد پس امر تشريعى شامل او مى‌گردد و اگر سجده نكند تكبر كرده است امّا اگر از «عالين» باشد يعنى جزء مهيمنان باشد اصلاً امر به سجود شامل او نمى‌گردد. و ثالثاً مقام خليفة اللهى مخصوص رسول خاتم صلى الله عليه و آله است و شامل افراد ديگر نمى‌شود.

5- آيةاللّٰه سبحانى فرموده است: اين سجده براى تعظيم آدم بود، امّا بداعى اطاعت امر الهى. ⁴6- احتمال دارد كسى بگويد اين سجده چون به امر خداوند بوده است در واقع اين سجده براى خداوند بوده است، و در روايتى نيز به آن اشاره شده است. ⁵7- احتمال ديگر آن‌كه اين سجود كنايه از مسخر بودن و تسليم بودن فرشتگان بر انسان است ولى ابليس براى انسان رام نبوده بلكه حالت تمرّد دارد.

8- برخى از وهابيان گفته‌اند كه هر سجده براى غير خدا شرك است امّا اين سجده چون به امر خدا بوده است شرك نمى‌باشد. ⁶