124دانستن بى‌وجه خواهد بود، زيرا مسجودله بايد برتر از سجده كننده باشد امّا قبله‌گاه لازم نيست برتر از سجده كننده باشد، و لذا در برخى از روايات آمده است كه «احترام مؤمن از احترام كعبه بيشتر است» ¹ به اين‌كه كعبه معظمه قبله مؤمنان مى‌باشد.

3- آيةاللّٰه خويى فرموده: «اگر كسى غير خداوند را سجده كند به نيت آن‌كه خود را عبد او و او را ربّ خود بداند چنين شخصى مشرك مى‌گردد امّا اگر كسى عمداً غير خدا را سجده كند امّا بدون قصد عبوديت باشد عمل او حرام است امّا با اين كار او مشرك نمى‌گردد». ² و چون فرشتگان آدم را سجده كردند بدون آن‌كه معتقد باشند كه آدم ربّ آنان است پس مشرك نشدند، از طرف ديگر چون اين سجده به امر خداوند بوده است پس گناهى نيز در مرتكب نشدند.

4- آيةاللّٰه جوادى‌آملى فرموده است: «امر به سجده براى آدم، يقيناً امر تكوينى نيست، زيرا امر تكوينى فوق آن است كه عصيان شود، چنانچه امر تشريعى هم نمى‌تواند باشد زيرا فرشتگان امر تشريعى نمى‌پذيرند. گرچه شيطان امر تشريعى مى‌پذيرد ولى ظاهراً بيش از يك امر نبوده است، بنابراين امر مزبور تمثيل يك واقعيت است و آن اين‌كه شامخ‌ترين مقام، در جهان امكان، مقام انسانيت و مقام خليفة اللهى است كه در برابر آن فرشتگان خضوع مى‌كنند و شيطان هم راهزن اين مقام است». ³ سپس ايشان نتيجه گرفته است كه سجده ملايك بر آدم سجده تكريم است نه عبادت و سجده نيز عبادت ذاتى نيست زيرا اگر عبادت ذاتى بود بايد انسان نتواند به‌قصد استهزاء كسى را سجده كند پس آدمى معبود فرشتگان نبوده است بلكه خضوع فرشتگان براى تكريم و بزرگداشت انسان بوده است.

اين كلام از چند جهت قابل نقد است: اولاً اشكالى ندارد كه يك امر براى فرشتگان به‌صورت تكوينى باشد و براى ابليس تشريعى باشد. ثانياً آنچه كه ايشان فرمود «فرشتگان امر تشريعى نمى‌پذيرند» قابل خدشه است زيرا بايد بين فرشتگان ارضى كه ارتباط با ماده