265اما دَكّه كه در ته رواقى است كه بعد از آن رحبه است و در محراب آن سنگى است در آن سنگ آيت «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوىٰ 1» را نقش كرده و مىگويند كه آن مقام رسول است - صلى اللّٰه عليه و آله و سلم. ليكن ابن جبير در رحلۀ خود ذكر كرده كه آن دَكّه در رحبه مسجد است.
صاحب تاريخ مىگويد: ما از تقرير ابن جبير دانستيم كه اين دكّه و آن حجر منقوش نزد محرابى است كه نزد استوانۀ ثالثۀ رحبه است. پس اين موضع دكّه قابل اعتماد نيست بلكه آن را تغيير بايد داد و مىگويد كه نزديك به رحبه محراب چند است كه اصل آن را نمىدانم و اما حظيرهاى 2 كه در صحن مسجد است، ابن جبير گفته كه آن مبرك 3 ناقۀ نبى است - صلىاللّٰه عليه وآله وسلم - ليكن در كلام مردمى كه پيش از ابن جبير بودهاند اصل اين ظاهر نيست.
اما طول مسجد قبا و عرضش برابر است و آن شصت و شش گز است و طول رحبهاش پنجاه گز است و عرضش بيست و شش گز.
ابن شبّه از ابو سلمة بن عبدالرحمان [97 - ب] روايت كرده كه ميان صومعه يعنى مناره و قبله زيادتى عثمان بن عفان است و اين سخن رد مىكند قول مردمى را كه گفتهاند لايزال مسجد بر بناى رسول بود - صلىاللّٰه عليه وآله وسلم - تا آنكه وليد زياده ساخت.
ابن نجّار نقل كرده كه عمر بن عبدالعزيز اين مسجد را گشاده ساخت و به فسيفسا نقش كرد و مناره بنا نمود و سقف او از ساج ساخت و مشتمل گردانيد بر اروقه و در ميانه رحبه ساخت و به طول زمان اين عمارت خراب شد تا آنكه جمالالدين اصفهانى وزير بنى زنگى، ملوك موصل آن را در سال پانصد و پنجاه و پنج تجديد نمود و در سنۀ احدى و سبعين و ستمائه 4 باز تجديد يافت و بعد از آن سنۀ ثلاث و ثلاثين و سبعمائه 5، ناصر