144خدا و از اغيار به سوى يار است. اگر توانستى چنين حالتى را در خود پديد آورى سراپا نور مىشوى به گفته حافظ:
دست از مس وجود چو مردان ره شوى
و اينجاست كه مىتوانى از سفر به سوى حق بهرهگيرى و با توشهاى وافر به ميان خلق باز گردى؛ چرا كه «حج سفر از خلق به حق و از حق به خلق، همراه با حق» است.
در چنين وضعى، ديگر از رذيلتهاى اخلاقى اثرى نمىماند و همه فضيلت مىشود و غرض نهايى حج كه رنگ خدايى گرفتن است تحقق مىپذيرد.
بنابراين، بر آموزش دهندگان است كه عرفان حج و سير و سلوك الىاللّٰه را كه اصل اساسى اين عبادت است، براى زائران بيان كنند و همراه احكام و مناسك، معارف حج را نيز آموزش دهند تا قلبها را، و نه تنها قالبها را، به حق متوجه سازند و در يك مراقبت دائمى، بر اين مطلب تأكيد ورزند تا زائر خانۀ خدا خالى نرود و خالى برگردد و از عرفان و معنويت و فضيلتها پر شده باشد.
در چنين صورتى است كه زائر فرصتهاى گرانقدر را در حرمين شريفين به كارهاى بيهوده مادى مشغول نمىدارد و عمدۀ اوقاتش را به