46مى‌گويند مى‌توان بين نمازها را جمع كرد به شرط آن كه عادت انسان نشود، همانند ابن سيرين، ربيعه، ابن منذر و ديگران. دليلشان هم رواياتى است كه نقل كرديم. شيخ احمد شاكر از عالمان اهل سنت بعد از نقل كلام ابن سيرين، به جواز جمع مى‌گويد:

«اين رأى همان رأى صحيحى است كه از متن حديث گرفته شده است، ولى تأويل به مرض يا عذر يا غير آن تكلّفى است كه دليلى بر آن نيست و با حكم به جواز جمع، بسيارى از دشوارى‌هايى كه در تفريق بر مردم پيدا مى‌شود، برطرف مى‌شود و حكم به جمع، كمكى به طاعت مردم است. البته اين حكم نبايد موجب شود كه جمع، عادت مردم شود، همان گونه كه ابن سيرين به آن اشاره كرده است.» ¹دكتر على احمد سالوس، استاد دانشگاه قطر همين نظر را دارد:

«اگر شيعه به جمع بين دو نماز در اوقاتى كه جمع دشوار است، اكتفا كند به دليل آيۀ شريفه «وَ مٰا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ» ² و در تفريق به رسول خدا صلى الله عليه و آله اقتدا كند، ادله، مؤيد آن است. البته اشكال كار در آن است كه شيعه هميشه بين دو نماز جمع مى‌كند.» ³در جواب دكتر سالوس مى‌گوييم:

اول اينكه كسانى هستند كه به اين عمل استحبابى و