368

شايسته است كه زائر در آخرين عهد وديدار خود با كعبه، دست بر بيت اللّٰه الحرام نهاده و عرض كند: «الْمِسْكِينُ عَلَى بَابِكَ فَتَصَدَّقْ عَلَيْهِ بِالْجَنَّةِ» ¹

خروج از مكّه بعد از طواف وداع

امام صادق عليه السلام فرمود:

«إِذَا قَضَى أَحَدُكُمْ نُسُكَهُ فَلْيَرْكَبْ رَاحِلَتَهُ وَ لْيَلْحَقْ بِأَهْلِهِ فَإِنَّ الْمُقَامَ بِمَكَّةَ يُقَسِّي الْقَلْبَ» ²؛ از اعمال حج كه فارغ شدى به سوى اهل وطن برگرد، زيرا اقامه و مكث در مكّه موجب قساوت قلب مى‌شود.

نيز فرموده است:

«...فَإِذَا فَرَغْتَ مِنْ حَجِّكَ فَاشْتَرِ بِدِرْهَمٍ تَمْراً فَتَصَدَّقْ بِهِ...» ³؛ هرگاه از حجّت فارغ شدى، يك درهم خرما بخر و صدقه بده.

امام صادق عليه السلام فرمودند:

«إِذَا فَرَغْتَ مِنْ نُسُكِكَ فَارْجِعْ فَإِنَّهُ أَشْوَقُ لَكَ إِلَى الرُّجُوعِ» ⁴؛ هرگاه از اعمال حج فارغ شدى، به خانه‌ات مراجعت كن، زيرا اين روش باعث مى‌شود علاقمندى تو نسبت به رجوع (به مكه و كعبه) بيشتر شود.

امام باقر عليه السلام مى‌فرمايد:

«يَنْبَغِي لِمَنْ أَرَادَ الْخُرُوجَ مِنْ مَكَّةَ بَعْدَ قَضَاءِ حَجِّهِ أَنْ يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِ بِالْبَيْتِ يَطُوفُ بِهِ طَوَافَ الْوَدَاعِ ثُمَّ يُوَدِّعُهُ يَضَعُ يَدَهُ بَيْنَ الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ وَ الْبَابِ وَ يَدْعُو وَ يُوَدِّعُ وَ يَنْصَرِفُ خَارِجاً » ؛ سزاوار است كسى كه پس از انجام حجّش، مى‌خواهد از مكه خارج شود، براى آخرين بار طواف وداع كند، آنگاه دستش را بين حجرالاسود و درب كعبه بگذارد و دعا كند و پس از وداع برگردد.

مستحبات وداع

1 - طواف وداع انجام دهد با همان آداب طواف.

2 - بعد از طواف مستحبى و انجام ساير اعمال، از بيت اللّٰه وداع نمايد.

3 - براى انجام آخرين عهد و پيمان، يك دست خود را بر در كعبه و دست ديگر خود را به