291قربانى عظيمى بود كه جانشين ذبح اسماعيل قرار گرفت ¹.

ترجمۀ حديث از اين قرار است: «عبدالواحد بن محمد بن عبدوس نيشابورى» نقل كرد كه: اين حديث را از «محمدبن على بن قتيبۀ نيشابورى» شنيدم كه او نيز از «فضل بن شاذان» شنيده بود كه گفت: شنيدم از حضرت رضا عليه السلام كه مى فرمود: چون خداوند به حضرت ابراهيم عليه السلام دستور داد كه به جاى ذبح اسماعيل عليه السلام قوچى كه فرستاده بود ذبح كند، ابراهيم عليه السلام در دل آرزو كرد: اى كاش فرزندش اسماعيل را به دست خود قربانى كرده بود و امر به ذبح قوچ به او نشده بود، تا دلش همچون دل پدرى كه فرزندش را ذبح كرده به درد آيد و سزاوار والاترين درجات اهل ثواب كه در مصائب صبر مى‌كنند بگردد.

خداوند عزوجل به او وحى كرد كه اى ابراهيم! محبوبترين خلق من نزد تو كيست ؟ گفت: يا رب! هيچ آفريده‌اى از آفريدگانت براى من محبوبتر از حبيبت محمد صلى الله عليه و آله نيست. خداوند وحى كرد: يا ابراهيم! آيا او عزيزتر است يا خودت؟ پاسخ داد: او عزيزتر است. خداوند پرسيد: فرزند او براى تو عزيز است يا فرزند خودت؟ پاسخ داد: فرزند او. فرمود: قربانى شدن فرزند او به ظلم و ناحق به دست دشمنانش بيشتر دل تو را به درد مى‌آورد، يا كشته شدن فرزندت به دست خودت در راه طاعت من؟ پاسخ داد: قربانى شدن او به دست دشمنانش برايم دل آزارتر است. خداوند فرمود: اى ابراهيم گروهى كه گمان مى‌كنند از امت محمد هستند، فرزندش حسين را، بعد از او از سر ظلم و عدوان مى‌كشند همچنان كه گوسفندى را بكشند، و با اين كار مستوجب غضب من مى‌شوند. ابراهيم از اين سخن بى تاب شد و دلش به درد آمد و اشك بر ديدگان آورد. خداوند بار ديگر به اووحى كرد كه اى ابراهيم! جزع تو را بر فرزندت اگر او را كشته بودى با جزعت بر حسين و قتل او فديه و معاوضه مى‌كنم و براى تو رفيع ترين درجاتى كه ثواب صبر بر مصائب است قرار مى‌دهم. ² و اين همان است كه فرمود:

«وَ فَدَيْنٰاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ» ³.

شايان ذكر است كه در پانوشت نسخۀ جديد كتاب عيون اخبار الرضا عليه السلام آمده است:

« وَرَدَ فِى الْحَديثِ انَّ الذّبحَ العَظيمَ الَّذى جُعِلَ فِداءً لاِسماعيل هُوَ الْحُسَيْنُ عليه السلام فَاعتَرَفُواِ باَنَّ