217و روستايى كمتر در حجاز وجود داشته و در زمان ظهور اسلام تنها چند ناحيه به عنوان مراكز شهرى شناخته مى‌شده است مثل مكّه، طائف، يثرب و خيبر. 1آيت‌اللّٰه سبحانى در كتاب «فروغ ابديت» آورده است: حجاز بخش شمالى و غربى عربستان را تشكيل مى‌دهد و تمام سرزمين آن، از فلسطين تا مرز يمن در كنار«بحر احمر» قرار دارد. حجاز سرزمينى كوهستانى و داراى بيابان‌هاى لم يزرع و سنگلاخ‌هاى زيادى مى‌باشد.
در تاريخ، اين منطقه بيش از ساير مناطق اسم و رسم دارد، ولى واضح است كه اين شهرت، معلول يك سلسله امور معنوى و دينى است و هم‌اكنون كعبه (خانۀ خدا) كه قبلۀ ميليون‌ها مسلمان است در اينجا قرار دارد.
نقطه‌اى كه كعبه در آنجا قرار گرفته است، از ساليان طولانى پيش از اسلام، مورد احترام ملل عرب و غير عرب بوده است لذا جنگ در حدود كعبه را حرام مى‌دانسته‌اند، تا آنجا كه اسلام نيز براى آن حدودى قايل شده است.
از شهرهاى مهم حجاز مكه، مدينه و طائف مى‌باشد و حجاز از سابق داراى دو بندر بوده، يكى «جده» كه اهالى مكه از آن استفاده مى‌كنند و ديگرى «ينبوع» كه اهل مدينه قسمت مهمى از نيازهاى خود را از اين بندر به دست مى‌آورند. اين دو بندر در كنار درياى احمر واقع شده است. 2دايرةالمعارف تشيع آورده است: حجاز ناحيه‌اى است در جزيرة العرب، كنارۀ درياى سرخ كه مرز معينى ندارد، لكن با توجه به نقشه‌ها و تعريف‌هاى عرب، واژۀ حجاز بر كوه‌هاى «سراه» اطلاق مى‌شود. اين بلندى‌ها، «نجد» را از سواحل گستردۀ پست «تهامه» جدا مى‌كند، حجاز با وصفى كه گفته شد نام ناحيه‌اى از بخشى از ساحل غربى است كه در يمن داخل نمى‌شود يا با دقّت بيشترى مى‌توان گفت: سرزمينى گسترده در كنار درياى سرخ از «عكره» تا «ليث» و نواحى پيرامون آن است و بدين منطقه بلندى‌هاى عسير در جنوب و بلاد قديم مدين در شمال وارد نمى‌شود و حجاز به معناى درست آن، همان ناحيۀ محدود است.
حجاز از دو بخش بسيار ناهمگون درست شده است؛ بخش كناره‌اى «تهامه» كه دشت‌هاى بى‌آب گرم گسترده است و بخش روبروى آن كه كوهستانى است و مقدارى از آن در «تهامه» قرار دارد.
آبادى‌هاى اين بخش همه در كنار درياست جز مكه كه به علت بودن آب زمزم و مسجدالحرام و خانۀ خدا در آن جا، آباد گرديده و به صورت شهرى بزرگ درآمده است. در ساحل حجاز با بودن تپه‌هاى