282زيرا خالد برمكى بود كه اين راه را باز كرد و حركت را در آن هموار نمود. خالد در دوران بنى عباس بوده و اين راه باغ وى را كه پس از «جَرْول» خلفى قرار داشت و به «جَرْول خضراء» يا سرسبز معروف گرديده بود، نزديك مىنمود.
اميدواريم توانسته باشيم كه نقشهاى تقريبى از مكۀ دوران جاهليت را در اذهان شما ترسيم كنيم.
لازم است در حاشيۀ اين بخش از نوشته، به نواحى و قسمتهايى اشاره كنيم كه مكيان در ماههاى گرم و سوزان، به آن مكانها عزيمت مىكردند؛ همانند امروز كه عادت كردهاند به اطراف و نواحى سرسبز مكه رفته، روزهاى گرم خود را در آن بگذرانند و اين سنتى است كه تقريياً از هزار و پانصد سال قبل تا كنون ادامه داشته است.
از معروفترين اين گردشگاهها در مكۀ جاهليت، «اللّيط» بوده است. در نظر برخى از تاريخ نگاران اين منطقه در قسمت پايين مكه، در نزديكى «بركة ماجن» قرار داشته است.
مردمان مكه، غروب هر روز در كنار اين منطقه مىنشستند و در حالىكه لباسهاى قرمز و عطر زده به تن داشتند، لحظاتى را به خوشى مىگذراندند.
از ديگر تفريحگاههاى آنان «شعب خم» بوده كه متّصل به «مسفله» امروزى بوده و در اين منطقه، باغها و مزارعى وجود داشته كه متصل به «الليط» و «جَرْوَل» بوده است.
مكيان كه در آن باغها، درختان خرما و درختان ديگر كاشته بودند، گردهم مىآمدند و ساعات خوشى را مىگذراندند. اين باغها از سويى تا «خرمانيه» در نزديكى منطقهاى كه امروزه بدان «المعابده» مىگوييم - و از سوى ديگر تا سرزمين «محصب» در راه منتهى به منا - امتداد داشته است.
مكيان در «محصب» دكّهاى داشتهاند كه همه روزه، به هنگام غروب در آن جمع مىشدند و آن دكه مسلّط بر نخسلتانها و باغهاى ميوه بوده و درههاى شعبهاى مختلف تا منا آن را مىپوشانيده است.
همچنين مكيان باغها و نخلستانهايى در «وادى فخ» داشتهاند كه امروزه آن منطقه به «شهدا» معروف است. و نيز داراى باغهايى در «وادى طوىٰ» در امتداد حجون تا «ريع الكحل» بودهاند. همچنين نخلستانهايى در حومۀ مكۀ عليا تا مزدلفه و عرفات داشتهاند.