262 «هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَ مَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمٰا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَ اللّٰهُ الْغَنِيُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ (فتح: 38)». و در باره جهاد، نيز فرمود: «وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا يُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللّٰهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعٰالَمِينَ (عنكبوت: 6)». و درباره كفر مطلق نيز فرمود: «إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللّٰهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ (ابراهيم: 8)».

و راز داستان اين است كه انسان نيازمند على الاطلاق است كه فرمود: «يٰا أَيُّهَا النّٰاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ إِلَى اللّٰهِ وَ اللّٰهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (فاطر: 15)».

اين كه در پايان آيه به صورت مفرد فرمود: «مَنْ كَفَرَ» ، ولى در بيان استغنا فرمود: «عن العالمين» بيانگر اولويت است، بدين معنا كه وقتى خداوند از جهانيان بى‌نياز است، خواه همه عوالم مراد باشد مثل: «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِينَ»، يا عالم‌هاى انسانى مثل: «أَحَداً مِنَ الْعٰالَمِينَ (مائده: 116). به طريق اولى از فلان تارك حج بى‌نياز است.

اشارات و لطايف

1. اگر مقام ابراهيم عطف بيان براى آيات بيّنات باشد، اين بدان معناست كه خداوند مقام ابراهيم را به تنهايى به منزله آيات متعدد قرار داده است، چنانكه خود ابراهيم را به تنهايى يك امت لقب داد و فرمود: «إِنَّ إِبْرٰاهِيمَ كٰانَ أُمَّةً قٰانِتاً لِلّٰهِ (اسراء: 120»).

2. قرار گرفتن جاى پاى ابراهيم به عنوان مقام در بيت الله، حكايت از مقام معنوى آن حضرت در درگاه ربوبى دارد، كه او را به مقام خلّت برگزيد و فرمود: «وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِيمَ خَلِيلاً (نساء: 126)».

3. گرچه فرموده است: «على الناس»، ليكن اسلام و ايمان در حج به عنوان شرط قبولى لازم است. و در حقيقت كفّار همان‌گونه كه در اصول مكلفند در اين فرع نيز مكلف هستند.