296بىنتيجه يافتند. در اين حال، ابوسفيان خطاب به آنها گفت:
«اى گروه قريش! اينجا براى شما جاى توقّف و مقام نيست و مىبينيد كه اسبان و چارپايان ما در شُرف نابودىاند. بنىقريظه هم بر خلاف قول و پيمان خود رفتار كردند و امورى ناخوشايند از ايشان به ما رسيده است؛ وانگهى شدّت طوفان را هم مىبينيد كه چه مىكند! راه بيفتيد و برويد كه من هماكنون كوچ مىكنم.» 1بازگشت قريش با بهجاىگذاردن چهار كشته، باعث شد تا غطفانىها نيز به سوى سرزمينهاى خود بازگردند. مسلمانان هم صبح همان روز به مدينه بازگشتند و محاصرۀ بتپرستان در مناطق شمالى به پايان رسيد و درگيرىها خاتمه يافت. پيامبر و مسلمانان هم با از دست دادن پنج يار و يك زخمى كه بعدها در مدينه به شهادت رسيد، متوجّه مواضع جنوبى و شرقى مدينه كه در دست بنىقريظه بود، شدند.
2 / پ: مواضع جنوب شرقى مدينه
«يهوديان بنوقريظه»، مدينه را از جنوب و مشرق تحت فشار قرار داده بودند و هماهنگ با مواضع شمالى، مدينه با خطر جدّى ويرانى و قتل عام زنان و كودكان روبرو بود. محاصرۀ مسلمانان حدود بيست روز به طول انجاميد و لحظههاى ترس و نگرانى توأم با سرما و گرسنگى، جان مدافعان مدينه را به خطر انداخته بود. آنان تصوّر نمىكردند كه بنىقريظه، پيمان همزيستى برادرانۀ خود را به خاطر منافع بتپرستان قريش ناديده گيرند و انتشار خبر پيمانشكنى مذكور، وحشت و نگرانى مسلمانان را دوچندان كرد. از اين رو وقتى غطفانىها و قريشيان، يكباره دست از محاصره برداشتند، مسلمانان، سراسيمه متوجّه مواضع بنىقريظه شدند.
وقتى مدارك تاريخى مربوط به اين وقايع را مورد نقد و بررسى قرار مىدهيم، به