286اين پيشنهاد و رأى سلمان، مسلمانان را خوش آمد و اين مطلب را به ياد آوردند كه پيامبر در جنگ احد هم دوست مىداشت كه مسلمانان در مدينه بمانند و از آن بيرون نروند. بدين جهت مسلمانان، بيرونرفتن از مدينه را دوست نداشتند و ترجيح مىدادند در شهر بمانند.
مسلمانان به حفر خندق در مسيرى كه مشخّص شد، مبادرت ورزيدند. در بارۀ مسير خندق، در مبحث آتى سخن خواهيم گفت و خاطرات هر يك از صحابه را در مدّت كندن خندق، به اسلامشناسان وامىگذاريم؛ ولى چيزى كه از گفتن آن ناگزيريم، تلاش هماهنگ همۀ ياران محمّد صلى الله عليه و آله براى اجراى نقشۀ خندق مىباشد و به تصريح واقدى در اين راه: «پيامبر براى ترغيب مسلمانان، همراه ايشان در خندق كار مىكرد.» 1پيامبر صلى الله عليه و آله طبق يك برنامۀ منظّم، حفر هر بخش از خندق را به گروهى واگذار فرمود. واقدى از ابنابىسَبْره نقل مىكند:
«پيامبر در آن روز با زنبيل خاك حمل مىفرمود.»
و مسلمانان در هنگام كار رجز مىخواندند. اسناد متعدّدى مورد استناد قرار داده است كه نشان مىدهد پيامبر صلى الله عليه و آله خود در اين تلاش همگانى همراه ياران خود بود. همۀ اين اسناد مؤيِّد آن است كه پيامبر:
«گاهى كلنگ مىزد. گاهى با بيل، خاكها را كنار مىزد و گاهى با زنبيل خاك حمل مىكرد. وقتى سخت خسته مىشد، بر لبۀ چپ خندق به سنگى تكيّه مىداد و مىخوابيد. چون بيدار مىشد، برمىخاست؛ دوباره كلنگ را برداشته، شروع به ضربهزدن مىكرد.» 2واقدى مىنويسد: «براى پيامبر خيمهاى چرمى در كنار كوه زدند.» 3پس از اتمام كار كندن خندقها، نيروهاى تحت فرماندهى ابوسفيان در قسمتهاى