269رفعتپاشا از كتيبهاى ياد مىكند كه بانى بناى جديد، مادّۀ تاريخ بناى مذكور (سنۀ 1287ه .ق.) را به شعر ثبت كرده است. همچنين از كتيبهاى سخن مىگويد كه بهخوبى معلوم مىدارد سليمبك عثمانى در سال 1365 ه .ق. آن را بنا نهاده است.
حقير كاتب از اين بنا در سال 1396 ه .ق. ديدن كردم. بقعهاى است كه شش متر طول و چهار متر و نيم عرض آن مىباشد و كاملاً رو به ويرانى نهاده است؛ ولى به لحاظ اينكه دقيقاً نخستين محلّ دفن حمزه را نشان مىدهد و در سمت شرقى روماة و وادى قناة، موقعيّت واقعۀ احد را براى پژوهندگان مشخّص مىكند، از اهمّيّت بسزايى برخوردار است. 1در سالهايى كه آنجا بودم، ميان اهل احد مشهور بود كه اين مكان، تحت نظارت خانوادۀ السّقاف قرار گرفته شده است.
بناى فعلى مرقد حمزه و شهداى احد كه به مسجد و مقبرۀ احد شهرت دارد، با ديرينهاى حدود هزار و دويست سال، در قلب تاريخ اسلام جاى گرفته است.
سنگنوشتهاى كه تا قبل از تخريب مسجد و بناى مرقد (به فتواى فقيهان وهّابى) بر سر درب اصلى قرار داشته است، تاريخ تأسيس مسجد را سال 275 ه .ق. تعيين مىكند.
محمّد بن ابىبكر تلمسانى 2 كه در سالهاى 258 - 354 ه .ق. از مكّه و مدينه ديدار و از مشاهدات خود ما را مطّلع كرده است، تصريح مىكند كه بناى شهداى احد رفيع بوده و داراى سنگنبشتهها و الواح چوبى مزيّن به خطوط قرآنى و گنبدى به ارتفاع قامت يك انسان است. قبرهاى معاذ بن عمر و معاذ بن عفرا با سنگهاى چيدهشده، از ديگر مقابر شهدا متمايز شده است. قبر حمزه در پايين قبور شهدا قرار دارد. از اين رو معلوم مىشود كه مقابر شهداى احد در قرن چهارم هجرى كاملاً معمور و بناى آن مورد اهتمام خاص بوده است.
ناصر خسرو در اوايل سدۀ پنجم هجرى در «سفرنامۀ» خود از محلّ قبر حمزه در