236در اين حال خالد بن وليد از قشون دشمن، با عدّهاى از سواركاران فرصت را مغتنم شمرده، به زعم حقير با دورزدنِ كوه احد از سمت شرقى دامنۀ احد به طرف روماة حملهور شدند و بر تپّۀ بدون محافظ روماة مسلّط گشتند. اين بار نيزهاندازان قريش، مسلمانان را در ميدان به خاك و خون كشيدند. نيروهاى ديگر قريش هم كه فرار را پيشۀ خود كرده بودند، چون موفّقيت را به دست قريش ديدند، بازگشتند و با كينه و دشمنى زائدالوصفى مؤمنان را قتل عام نمودند.
پيامبر به شدّت زخمى و حتّى شايع شد كه كشته شده است. مسلمانان در شرايط بسيار سختى متحمّل آخرين ضربات قريش شدند و با تحمّل و بردبارى، نبردى را كه در آغاز، كمتلفات بود، بهيكباره با تلفات سنگينى به پايان رساندند.
كشتهشدگان مسلمان در ميدان احد افتاده بودند و اجساد شخصيّتهاى برجستهاى مانند حمزه، عبداللّٰه بن جحش و مصعب بن عمير در ميان آنها، به چشم مىخورد و اندوه مسلمانان را تشديد مىكرد. آن دفاع اجتنابناپذير با مظلوميّت اندوهبار مؤمنان، واقعهاى بس جانگداز در زندگى محمّد صلى الله عليه و آله و تاريخ شهر مدينه بهوجود آورد.
پس از ذكر كلّيّاتى از واقعه، اكنون به مواضع تاريخى آن مىپردازيم و در ضمن به گوشههاى مهمّى از تاريخ دفاع احد اشاره مىكنيم.
پ : مواضع و بقاع احد
تاريخ، مواضع مهمّ واقعۀ تأسّفآور احد را ثبت كرده است.
غار، مكان پنهانشدن پيامبر، استراحتگاه، مكان شهادت حمزه، مقابر ياران پيامبر، مدفن دندان پيامبر و... مجموعهاى از آثار طبيعى و بجامانده از واقعهاى است كه اگر با دقّت مورد پژوهش و بررسى قرار گيرد، نه تنها با ديرينۀ اين آثار آشنا مىشويم، بل به زواياى ديگرى از تاريخ احد در پهنۀ مدينهشناسى رهنمون مىگرديم. از اين رو مىتوان هنگام حضور در دامنۀ كوه احد، قرون متمادى گذشته را شكافت و روزهاى آخرين تجربۀ دينى بشر را احساس و ادراك نمود.