32تلقّى شود؟ ادعاى گزافى است كه از گمان آن مىهراسم.
پرسش : در پايان اين گفتگو، چه الگوهايى را براى پژوهش در تاريخ حرمين شريفين به محققان و دانش پژوهان پيشنهاد مىدهيد؟
پاسخ: من صالح نيستم كه به ديگران راه و روشى را نشان دهم، همين قدر مىتوانم بگويم راهى كه من به تجربه انتخاب كردم چه بود. نخست در بيان تاريخ مكه و مدينه، هيچ جهت مذهبى خاصى را ترويج نكردم، نگذاشتم آرمان سياسى كشورى سايه بر بيان تاريخ سرزمينى بيندازد كه محل ظهور اسلام بود. از دل كين به تاريخ را زدودم، با ايمان به رحمت بر آتش تبعيض به اقوام و تعصب به اديان، آب مهر پاشيدم، نخواستم آرا و اسناد پيشينيان را در قالبى كه خود آن را مىخواستم جاى دهم و يا اگر آن را نمىپسنديدم، كنارى نهم. از امروز به گذشتهها افتادم تا بيان امروزى آن را بيابم و در نهايت احساس مىكردم مدينه شناسى پيش از آنكه كتابى در دست اين و آن شود، مدرسهاى است كه در آن الفباى مدينه شناسى را مىآموزم.