319«درِ غربى مسجد قبا، كه مسدود گشت، كنار خانۀ سعد بن خيثمه بوده است.»
مكان مذكور پيش از توسعه و مرمّت مسجد قبا توسّط سعودىها موجود بوده و سمهودى در سدۀ دهم هجرى از آن به نام «مسجد على بن ابىطالب» ياد كرده است.
نايبالصّدر شيرازى در 1305ه .ق. اين مكان را ديده و از سر درش ياد كرده كه بر آن جملۀ: «هذا مقام عليّ كرّم اللّٰه وجهه» را كتيبه كردهاند. 1بعدها در جريان مرمّت مسجد و احداث ميدان قبا، اين مكان خراب و آثار آن محو گرديد. يادآورى مىشود: اين مكان غير از مسجد دار سعد بن خيثمه است كه طبق تحقيقات مطرى و سمهودى و ديگر مورّخان مدنى، در جنوب مسجد قبا بوده است.
به عبارت ديگر، خانۀ كلثوم بن هدم به صورت مربدى بزرگ در جهت جنوبى يا قِبلى مسجد قبا بوده و ملاصق محلّ خانه و مسجد سعد، كه رحبۀ امروزى آن را مىتوان محلّ بناى جديدالتّأسيس «مدرسۀ سعودى» در جنوب مسجد قبا دانست و خانۀ كلثوم بن هدم در قسمت جنوبى رحبۀ مذكور واقع شده بود.
با توجّه به اينكه مربدهاى قديمى از زمينى بزرگ، مشتمل بر باغ و چاه و جايگاه حيوانات و... تشكيل مىشد و با توجه به اينكه مسلّماً دو خانۀ سعد و كلثوم در مجاورت يكديگر بودند و در جنوب تا جنوب غربى مسجد قبا امتداد داشتند، تعيين شكل هندسى آنها بسيار مشكل است.
اكنون در جنوب مسجد قبا، به فاصلۀ كمتر از پنجاه متر، آثارى از دو بناى قديمى مشاهده مىشود. وضعيت بقاياى بهجا مانده، با توصيفات مورّخان و سيّاحان مطابقت دارد؛ ولى با آنچه عبدالقدّوس انصارى در آثار المدينة المنوره و عيّاشى در المدينة بين الماضى و الحاضر آوردهاند، تطبيق نمىكند. شايد علّت اساسى اين اشتباهها، همانند بناى قديمى مسجدى است كه با گنبدى بزرگ در جنوب مسجد قباست كه به هر حال خواستهاند طورى مستندات را جمعبندى كنند كه مغايرتى با آثار مذكور نداشته باشد.
اين دو بناى قديمى مجاور يكديگر و هر يك داراى گنبدى رفيع مىباشد و با توجّه