320به وصف رفعت پاشا در «مرآتالحرمين» و تحقيقات عينى و محلّى حقير در دهكدۀ قبا، معلوم مىشود كه معمارى بنا از هنرهاى عثمانى است. مقصورۀ گنبد بزرگ به نام «مقامالعمره» يا محلّ خانۀ كلثوم بن هدم است. در شمال گنبد مذكور - بين گنبد بزرگ و مسجد قبا - بناى ديگرى وجود دارد كه گنبدى كوچكتر بر فراز آن است و آنجا خانۀ سعد بن خيثمه يا در لسان اهل قبا «بيت فاطمه» است. 1اين دو بنا، كه اكنون (1398/1396ه .ق. \1357 ش.) كاملاً مخروبه و تنها گنبدهايش افراشته است، به خوبى نشان مىدهد كه آن مجتمع، اگر چه ساحتش قابل تفكيك به مسجد، خانۀ سعد و خانۀ كلثوم نيست؛ ولى در اينكه يادآور محل سكونت محمد رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله است، شك و شبههاى بين پژوهندگان و نيز اهل قبا وجود ندارد.
به عقيدۀ مؤلّف حقير، مجموعۀ بناى دو قبّهاى، محلّ خانۀ كلثوم مىباشد؛ كه قدما به قِبلى بودن موقعيّت آن تصريح كردهاند و در قسمتى از سمت غربى محلّ مدرسۀ فعلى - در جنوب مسجد - بين بناى قديمى مسجد تا ركن جنوب غربى مسجد، محل خانۀ سعد بن خيثمه بوده است.
اين نتيجهگيرى با توصيفات محمدبن ابى بكر تلمسانى در حوالى سال 348 ق. 2مطابق است كه خانۀ سعد را مجاور ركن غربى و جلو مسجد قبا دانسته است.
خوشبختانه رفعت پاشا از بناى قديمى دو گنبدان، تصويرى تهيّه كرده كه نشانگر موقعيّت آن در سالهاى 1325/1318ه .ق. است. مىتوان اين تصوير را با تصاويرى كه مؤلّف حقير از وضعيّت فعلى بناى مدرسۀ ابتدايى در ارتباط با ديوار جنوبى و غربى مسجد قبا و گنبد قديمى تهيّه كرده است، مطابقت داد و مجموعاً با توصيف ارائهشده از اين مكان، بررسى كرد. نك : پيكرههاى 1 - 1 ؛ 2 - 1 ؛ 3 - 1