318«فإنّه - صلّىاللّٰه عليه[ وآله ] وسلّم - نزل بقباء على كلثوم بن الهدم ثمّ مات كلثوم فنزل على سعد بن خيثمة الأنصارى و دار سعد بن خيثمة إلى جانب مسجد قباء». 1به عبارت ديگر خانۀ كلثوم بن هدم محل استراحت و طعام و عبادت پيامبر صلى الله عليه و آله ، يا به اصطلاح در پارسى متداول، «اندرونى» و خانۀ سعدبن خيثمه، مُضيف يا محل پذيرايى، ملاقات و يا «بيرونى» بوده است.
آنچه مسلّم است، دو خانۀ كلثوم و سعد، به عنوان منزلگاه پيامبر در طول تاريخ قبا مورد توجّه مسلمانان و پژوهندگان مدينهشناس بوده است.
سمهودى از خانۀ سعد بن خيثمه با عنوان «مسجد» ياد كرده، مىنويسد: 2«از جمله مساجد مدينه، مسجد دار سعد بن خيثمه در قبا است.»
اين نظريّه موجب شده است برخى پژوهندگان چنين پندارند كه مسجد دار سعد، همان خانۀ سعد است؛ در حالى كه از گفتههاى مطرى و ابنزباله مستفاد مىشود كه خانۀ سعد در جنوب مسجد قبا تا ركن جنوب غربى بناى فعلى مسجد امتداد داشته و بين محل مسجد و محل خانه، بركه (چاه اريس) واقع شده بود. به عبارت ديگر، زمين خانۀ سعدبن خيثمه به صورت مربدى بوده كه در سمت شمال غربى آن، بناى خانۀ سعد و در سمت جنوبى آن، نمازخانۀ سعد بن خيثمه جاى داشته است.
از سويى ديگر و با توجّه به روايت عبدالملك بن ابىليلى از پدرش كه گفت:
«پيامبر بزرگوار در مسجد قبا، در كنار ستون سومى كه در شبستان مسجد - از طرف در خانۀ سعد بن خيثمه - جاى دارد، نماز خوانده است» معلوم مىشود كه خانۀ سعد در مجاورت ركن جنوبى ديوار غربى مسجد قرار داشته است؛ به تعبير سمهودى: