164منطقىها، بين جدل و مناظره فرق نهادهاند؛ زيرا در مناظره دو تن، كه به دو عقيدۀ متقابل پاىبندند، با يكديگر بحث مىكنند، بدون آن كه قصد الزام يكديگر را داشته باشند. و هدف آنها كشف حقيقت است و با ثابت شدن حقانيّت يك طرف، ديگرى به آن اعتراف مىكند ولى در جدل چنانكه ديديم چنين نيست. 1سعدى، در بوستان گويد:
فقيهان طريق جدل ساختند
منطقيون، با وجود اعتبار عقلى و متانت برهان، فن جدل را نيز در مواردى اجتنابناپذير يا مفيد دانستهاند از آن جمله:
1 - در هر مسألهاى يك طرف آن حق است و فقط براى جانب حقّ مىتوان برهان اقامه كرد. طرف ديگر ناگزير است كه از فنّ جدل استفاده كند.
2 - مقدمات و شيوۀ برهانى، احتياج به دقّت و معلومات مخصوص دارد و از آنجا كه اهل جدل مقصدشان الزام طرف مقابل در برابر انظار عامّۀ مردم است، بكار بردن شيوۀ برهان نتيجۀ مطلوب را به بار نمىآورد.