129
حد حرم از سمت عراق
از ديوارۀ باب بنىشيبه تا عَلَمَين، كه دو نشان حدّ حرم در راه عراق هستند و در جادۀ وادى نخله قرار دارند، مقدار بيست و هفت هزار و يكصد و پنجاه و دو ذرع دستى است. و اگر ميل را سه هزار و پانصد ذرع بگيريم، هفت ميل و پنج هفتم ميل و سه هفتم يك دهم ميل بهاضافۀ دو ذرع مىشود. و از پاى بابالمعلاّة تا عَلَمَين ياد شده، بيست و پنج هزار و بيست و پنج ذرع دستى است كه با در نظر گرفتن سه هزار و پانصد ذرع براى هر ميل، هفت ميل و يك هفتم ميل و نصف يك هفتم يك دهم ميل مىشود. آنچه ازرقى در فاصلۀ حرم از اين جهت ذكر مىكند، با در نظر گرفتن مبدأ بابالمعلاّة و از اينرو كه اندكى از هفت ميل بيشتر است، قابل قبول است و آنچه ابن ابىزيد گفته و فاصلۀ حرم از اين سمت را هشت ميل دانسته است، مىتواند چنين توجيهى داشته باشد كه مسافت را از باب بنى شيبه در نظر گرفته، چون در اين صورت اندكى از هشت ميل بيشتر مىشود، ولى نتيجهگيرى ابنخرداذبه در اين كه «فاصلۀ حرم از اين جهت شش ميل است»، بعيد به نظر مىرسد و آنچه سليمان بن خليل گفته و اين فاصله را ده ميل دانسته، بعيدتر است.
حد حرم از سمت تنعيم
اين سمت شامل جادۀ مدينه و آن سويى است كه از ديوار باب مسجدالحرام معروف به باب عمره تا نشانهاى حرم در اين جهت، كه نه در كوه بلكه روى زمين هموار قرار دارند، به مقدار دوازده هزار و چهارصد و بيست ذرع دستى است كه با احتساب هر ميل برابر با سه هزار و پانصد ذرع، سه ميل و دو پنجم و يك هفتم ميل و يك پنجم يك پنجم يك هفتم ميل و از پايين باب شبيكه تا نشانهاى مزبور، به ميزان ده هزار و هشتصد و دوازده ذرع و با ميل سه هزار و پانصد ذرعى برابر سه ميل و سه پنجم يك هفتم ميل و يك پنجم يك دهم يك دهم ميل و يك هفتم يك دهم يك دهم ميل (110*110 *17 و110*110 * 15 +17 * 35 +3) است و آنچه ازرقى در ميزان حدّ حرم از سمت تنعيم ذكر كرده،