240عودت دادند.
جايگاه مقام ابراهيم و نمازخانۀ پشت آن
تقى الدين فاسى مىگويد:ازرقى(متوفاى سال 217 ه.)از ابن ابى مليكه روايت كرده كه جايگاه كنونى مقام همان محلى است كه از زمان جاهليت و نيز در زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و اله و دو خليفۀ بعد از او قرار داشته است.پس از سيلى كه در سال 17 ه.مشهور به«سيل ام نهشل»جريان پيدا كرد،آن را از جايگاه اصلى خود كند و به كنار كعبه آورد.در كنار ديوار شرقى كه درب كعبه در آن سمت قرار دارد.اين سيل در زمان خلافت عمر جارى شد.
عمر به مكه آمد و در حضور جمعى از صحابه،آن را به جايگاه اوليۀ خود باز گرداند.
همچنين محب طبرى از قول مالك در كتاب خود اين چنين نقل مىكند:مقام در دوران ابراهيم عليه السّلام در جايگاه كنونى خود بوده است،ليكن در دوران جاهليت از ترس سيل،آن را به كنار خانه آوردند.اين وضعيت در دوران پيامبر صلّى اللّه عليه و اله و ابو بكر به همين شكل باقى بود تا اين كه در دوران خلافت عمر پس از تعيين دقيق محل مقام كه به وسيلۀ نخهاى قديمى اندازهگيرى شد،مقام را از خانه دور كردند و به جايگاه اوليه برگرداندند.
تقى فاسى مىگويد:اين روايت گفته ازرقى است و با روايت صحيح جابر نيز مخالفت دارد وى پس از شرح زيادى در اين باره مىگويد:هماكنون-يعنى سال 812 هجرى-در اين كه چه كسى مقام را به جايگاه اصلى كنونى آورده است،سه نظريه وجود دارد:نخست پيامبر صلّى اللّه عليه و اله،دوم عمر،سوم،يكى غير از دو نفر ياد شده.سپس گفته است:
جايگاه كنونى مقام همان مكانى است كه در دوران خليل عليه السّلام بود و در اين نظر ترديد و شكى براى كسى وجود ندارد.اما اختلاف در اين است كه آيا مقام در دوران پيامبر صلّى اللّه عليه و اله در همين جايگاه بوده است همچنانكه ابن ابى مليكه گفته است و يا چنانكه مالك گفته جاى آن تفاوت داشته است؟سپس مىگويد:آنچه را كه عمر انجام داد آن بود كه مقام را كه سيل سال 17 ه.از جاى خود كنده بود به جايگاه پيشين خود باز گرداند.
تقى فاسى در ادامۀ سخن خود مىگويد:مقام هماكنون در زير گنبدى فراز و چوبين كه بر روى چهار ستون سنگى تراشيده شده،قرار گرفته است و اطراف آن را چهار پنجرۀ