962
1.كاركرد مذهبى
زيارتگاهها از جمله اماكن مذهبى هستند كه پس از ورود اسلام به ايران و ماوراء النهر در اين سرزمينها به وجود آمدهاند. اين جايگاهها يكى از مظاهر ويژۀ دين اسلام محسوب مىشوند. مظهرى كه در طول حيات خود نه تنها كاركرد مذهبى متعددى را براى دين اسلام ارائه كرده است، بلكه وظايف مظاهر ديگر اسلامى نظير مسجدها و حسينيهها را نيز به نحو مطلوب به انجام رسانيده است.
دلايل اين ادعا را مىتوان در نقشى كه زيارتگاهها در انجام دادن اعمال مذهبى، مانند نماز و عبادت معينى در حكم عبادتگاه و نمازخانه و همچنين مركزى براى تصميمگيرىهاى اجتماعى - سياسى، ايفا مىكنند، جستوجو كرد. چونكه «در سراسر ايران بسيارى از امامزادهها به عنوان جانشين مسجد ايفاى وظيفه مىكنند». 1 و يا در تاجيكستان و ازبكستان در جوار مزارِ شخصيتهاى مذهبى، مساجدى احداث گرديده است كه در مجموع جشنها، عزادارىها و ديگر مراسم مذهبى نيز در اين اماكن برگزار مىشود، اگر چه اين مراسم از گذشته تا حال دچار تغييراتى شده و در حال حاضر به جرأت مىتوان آنها را جزئى از فرهنگ و آداب و رسوم اقوام ايرانى تاجيكى به حساب آورد، اما به دليل سابقۀ مذهبىاى كه دارند برگزارى اين مراسم در زيارتگاهها از ديگر كاركردهاى مذهبى اين ابنيه شمرده مىشوند. ضمن آنكه وجود خانقاه و مدارس علوم دينيه در جوار زيارتگاههاى ياد شده، از نكات بارز اين بخش به شمار مىرود كه مىتوان به خانقاه منتسب به امام محمد غزالى در گنبد هارونيه در توس و خانقاه و مدارس دينى خواجه بهاء الدين نقشبند در بخارا و خواجه احرار ولى در سمرقند اشاره نمود.