123كوچ كنيد، و اين خيال برترى را از ذهن خود، بيرون نماييد.

اعمال حج بايد ما را به ياد قيامت بيندازد و خريد لباس احرام ما را به ياد خريد كفن، و جدايى از بستگان به هنگام سفر ما را به ياد جدا شدن به هنگام مرگ، و لبيك گفتن ما را به ياد تلقين، و سوى خدا رفتن ما را به ياد سوى لقاءاللّٰه رفتن، و هول سفر ما را به ياد هول قبر، و تنهايى‌ها و جمعيت‌ها و بيابان‌ها و نورها و تاريكى‌ها و هركس به فكر خود بودن‌ها و... همه و همه بايد ما را به ياد روز قيامت اندازد ولى با كمال تأسف، انسان گاهى از كنار تمام اين نمونه‌ها مى‌گذرد ولى غافل است، از همان لحظۀ شروع، به جاى اينكه پرواز در آسمان‌ها او را با قدرت‌نمايى خداوند در آسمانها آشنا كند، در فكر وضع هواپيما و صندلى‌ها و غذا و ساعت حركت و امثال اينهاست، بى‌جهت نيست كه خداوند از مردم گلايه دارد و مى‌فرمايد: «وَ كَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهٰا وَ هُمْ عَنْهٰا مُعْرِضُونَ » ¹.

«چه بسيار از نشانه‌ها كه در آسمان‌ها و زمين قرار دارد و مردم برآنها مرور مى‌كنند ولى (به جاى فكر و شناخت خدا) از آن روى مى‌گردانند».

غروب عرفه بايد از بيابانى به بيابانى ديگر حركت كنيم (از عرفات به مشعر)، از سرزمين معرفت به سرزمين شعور مى‌رويم، از سرزمينى كه مكتب خانه ابراهيم(عليه‌السّلام) بود كه از طريق جبرئيل با مناسك حج آشنائى و معرفت پيدا كرد ².