133
«إِنَّ هَذَا الدِّينَ مَتِينٌ فَأَوْغِلُوا فِيهِ بِرِفْقٍ وَ لاٰ تُكَرِّهُوا عِبَادَةَ اللَّهِ...» 1
«اسلام آيين متين و استوارى است، پس با ظرافت و دقت در آن وارد شويد و بندگى خدا را در نظر خود مبغوض نسازيد.»
بديهى است كه اين نكته در مورد مخاطب هم صادق است، امام صادق عليه السلام ضمن توصيه به اين اصل و با اشاره به اختلاف درجات ايمان و ظرفيت مخاطبان داستان اسلام آوردن مرد مسيحى را كه به ارشاد و هدايت همسايۀ مسلمانش اسلام را پذيرفت، ياد مى‌كند كه بر اثر زياده‌روى و ناشيگرى آن مرد مسلمان در نخستين گام و تحميل عبادتهاى سنگين بر آن مسيحى تازه مسلمان، وى را از اسلام گريزان كرد. 2
3 - تكريم شخصيت مخاطب؛ پرهيز از تحقير و نكوهش به‌ويژه در حضور ديگران و جريحه‌دار نكردن عواطف و ابراز خوبى‌ها و تكيه بر نقاط مثبت و به رخ نكشيدن نقاط منفى و بالاخره تشويق و ترغيب، در توصيه‌هاى پيشوايان و مربيان بزرگ آمده است. اميرالمؤمنين عليه السلام در نامۀ تربيتىِ خود به فرزندش امام حسن عليه السلام مى‌نويسد: از ملامت بى‌جا بپرهيز، چه افراط در ملامت آتش لجاجت را مى‌افروزد. 3
4 - حكمتهاى دلپذير؛ در وعظ و خطابه، شايسته است از لطايف و ظرايف حكمت‌آميز استفاده شود تا ملالت را از مخاطب بزدايد و شوق و نشاط وى را برانگيزد.