281نيست، او را آزمايش مىنمايد، تا بدين وسيله تكبّر و خودبزرگبينى را از دلهاى آنان بيرون بَرَد و در جان و روان آنها، آرامش و تسليم برقرار سازد و درهاى فضل و رحمت خويش بر آنان بازگشايد و اسباب عفو و بخشايش را براى آنان هموار گرداند.
در بيان ديگرى آن حضرت، فلسفۀ حج را، نشانۀ تواضع و كوچكى بندگان در برابر عظمت خداوند، و اعتراف به عزّت و قدرت پروردگار عالم مىداند، و بالاخره حج را، عَلَم و علامت اسلام (كه موجب برافراشته شدن شكوه) است، معرّفى نموده است. 1
موضوع قرار داده شدن حج، نوعى امتحان و آزمايش براى بندگان را، امام صادق عليه السلام در پاسخ «ابن ابىالعوجاء» بيان داشته، 2 تا زائران در موقع رفتن به حج، دقّت در صحّت انجام آن و آداب و اسرار آن، پيوسته اين «ملاك آسمانى» را مورد توجّه داشته، لحظهاى از آن غافل نشوند و هم مخالفان و خوردهگيران، در برابر چنين موازين متقن و محكمى سر تسليم و خضوع فرود آورند و همگان از اين عبادت بزرگ، درس آگاهىبخشى و سازندگى فكرى و فرهنگى و علمى دريافت دارند و مورد آزمايش قرار گيرند.
2- شناخت عمومى
شناخت عمومى را به عنوان فلسفۀ عميق ديگر حج، بايد بدين ترتيب مورد توجّه قرار دهيم، كه با مشاهدۀ موج انسانهاى مختلف كه با رنگها