280محورهايى، كه مى‌توان تحت عنوان «فلسفۀ حج» بررسى نمود، بدين شرح بيان مى‌كنيم:

1- آزمايش الهى

تحمّل سختى‌ها، صرف مال، پيمودن راه‌هاى طولانى براى شركت در يك مراسم عظيم طاقت‌فرسا، امّا لذّت‌بخش، غير از اطاعت خدا و اداى يك تكليف واجب، يك آزمايش بزرگ الهى و به نمايش گذاشتن روح اطاعت و عبادت، به منظور اوج دلدادگى و شيفتگى بندگى و توجّه انسان‌ها به عظمت چنين آئينى نيز محسوب مى‌شود.

امام على عليه السلام دربارۀ اين آزمايش فرموده است: أَلاٰ تَرَوْنَ أَنَّ اللّٰهَ سُبْحٰانَهُ، إخْتَبَرَ الْأوَّلِينَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ عليه السلام إلىٰ الْآخِرِينَ بِأَحْجٰارٍ لاٰ تَضُرُّ وَلاٰ تَنْفَعُ وَلاٰ تَسْمَعُ وَلاٰ تُبْصَرُ، فَجَعَلَهٰا بَيْتَهُ الْحَرٰامَ. ¹

آيا نمى‌بينيد، خداوند سبحان آزمايش كرده، اوّلى‌ها از زمان آدم عليه السلام تا آخرين افراد در اين عالم را به سنگ‌هايى، كه نه ضرر مى‌زنند و نه نفعى مى‌رسانند و نه مى‌شنوند و نه مى‌بينند، و آن را خانۀ محترم خويش قرار داده است؟

سپس ادامه مى‌دهد: وَلٰكِنَّ اللّٰهَ يَخْتَبِرُ عِبٰادَهُ بِأَنْوٰاعِ الشَّدٰائِدِ، وَيَتَعَبَّدُهُمْ بِأَنْوٰاعِ الْمَجٰاهِدِ، وَيَبْتَلِيهِمْ بِضُرُوبِ الْمَكٰارِهِ، إِخْرٰاجاً لِلتَّكَبُّرِ مِنْ قُلُوبِهِمْ، وَإِسْكٰاناً لِلتَّذُلِلِ فِي نُفُوسِهِمْ... ²

وليكن خداوند بندگان خود را به انواع سختى‌ها امتحان مى‌كند و به انواع كوشش به عبادت وا مى‌دارد و به اقسام اعمالى كه خوشايند او