167مجراى وسيعى را براى آن بوجود آوردند و مجراى ديگرى را از«وادى نعمان»كه از كوههاى«كرا»سرچشمه گرفته و از عرفات در شرق به سوى جنوب در حدود دوازده كيلومتر فاصله داشت،بدان افزودند كه در اين ميان هفت قنات ديگر را كه آب سيلهابدان سرازير مىگرديد به عنوان مجراى كمكى به مجراى اصلى ضميمه نمودند و هنگاميكه اين مجراى آب به جنوب«منىٰ»رسيد،مخزن آب بزرگى را كه در دل سنگ حفر كرده بودند و آب به داخل آن سرازير مىگرديد،«چاه زبيده»مىگفتند؛سپس از اين جايگاه،قناتى به سوى مكّه جارى نمودند كه از اين مجرا دو شاخه جدا گرديد:يكى به سوى«عرفات»و ديگرى به سوى«مسجد نمره»كه در موسم حج به وسيلۀ آن دو آب به حاجيان مىرسيد.
در پايان قرن هفتم هجرى مجراى اين چشمه فرو ريخت و قنات آن منهدم گرديد كه در نتيجه آب آن قطع گرديد و مردم به دنبال آن د رسختى و تنگناى شديدى قرار گرفتند.(فاكهى) در تاريخ مكّه ذكر كرده است كه«امير چوپان»نايب السلطنۀ عراق به نيابت از«سلطان ابوسعيد بن خربنده»(خدابنده) پادشاه تاتار،قصد نمود كه در«امالقرى» كارى مفيد انجام دهد.بنابراين از وى درخواست شد كه چشمۀ زبيده را مرمت نمايد؛او شخصى از خوّاص خود را بنام«بازان»براى تعمير آن چشمه بدين سوى فرستاد.بازان تعميرات چشمه را در سال 726 هجرى به پايان برد و از اين پس آبِ چشمه به سوى سقاخانهاى كه در مسعى بوسيلۀ او بنا گرديده و نام خود را بر آن قرار داده بود،جريان يافت.به نظر مىرسد كه اين نام پس از آن بر ساير سقاخانه هاى مكّه نيز اطلاق مىگرديد،به طوريكه بر هر يك از آنها نام«بازان»قرار داده شده بود كه تا كنون نيز بدين نام باقى مانده است.اين چشمه همچنان بعنوان مركزى حياتى براى ساكنين شهر حرام و حجاج بيت اللّٰه الحرام به شمار مىآيد تا اينكه كم كم رسيدگى به آن چشمه كمتر شد و در نتيجه ساختمان آن منهدم شد و جريان آب در فاصلۀ بين سالهاى 930 و 970 هجرى مجدداً قطع گرديد.مردم دچار سختى شدند و كم آبى بدانجا رسيد كه برخى در معرض هلاكت قرار گرفتند بهاى هر مشك كه در حدود سه ليتر گنجايش داشت در اين ايّام-در عرفات-به يك ليره طلا رسيد.علّت عدم رسيدگى به اين چشمه آن بود كه پادشاهان